Cởi bỏ "chiếc áo hành chính" để doanh nghiệp nhà nước bứt phá

Cởi bỏ "chiếc áo hành chính"

Trong nền kinh tế thị trường, tốc độ là một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Một quyết định đầu tư chậm vài tháng có thể khiến doanh nghiệp mất cơ hội thị trường; một dự án triển khai muộn có thể phải đối mặt với chi phí vốn tăng cao, biến động giá nguyên liệu hoặc sự thay đổi của công nghệ. Đối với doanh nghiệp, thời gian không chỉ là chi phí mà còn là lợi thế cạnh tranh.

Tuy nhiên, không ít DNNN hiện nay vẫn đang vận hành theo cơ chế thị trường nhưng nhiều quyết định quan trọng phải trải qua nhiều tầng nấc quy trình thẩm định và phê duyệt.

Có thể ví đây như một "chiếc áo hành chính" mà nhiều DNNN vẫn đang phải khoác lên mình. "Chiếc áo" ấy không nằm ở mô hình sở hữu, mà ở cách thức ra quyết định còn chịu ảnh hưởng của tư duy "quản lý hành chính" thay vì "quản trị doanh nghiệp".

Trong giai đoạn nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, cách quản lý này từng phù hợp khi DNNN chủ yếu thực hiện nhiệm vụ được giao. Nhưng trong môi trường cạnh tranh hiện nay, "chiếc áo" ấy đã trở nên chật chội, làm giảm tính chủ động, sự linh hoạt và khả năng phản ứng trước những biến động của thị trường.

Đây là một trong những nguyên nhân khiến khu vực DNNN chưa phát huy hết tiềm năng, dù đang nắm giữ nguồn lực lớn và đảm nhận nhiều lĩnh vực then chốt của nền kinh tế như năng lượng, hạ tầng, tài chính, viễn thông và công nghiệp nền tảng.

Vì vậy, để nâng cao năng lực cạnh tranh của DNNN không chỉ là câu chuyện về đổi mới quản trị, mà còn là yêu cầu hoàn thiện thể chế phát triển.

Không ít DNNN hiện nay vẫn đang vận hành theo cơ chế thị trường nhưng nhiều quyết định quan trọng phải trải qua nhiều tầng nấc quy trình thẩm định và phê duyệt (Ảnh minh họa)

Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục đổi mới cơ chế, chính sách nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN đã đặt ra mục tiêu xây dựng những doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh cao, đủ sức dẫn dắt các ngành, lĩnh vực chiến lược và trở thành lực lượng quan trọng của nền kinh tế.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, điều cần thay đổi trước hết là phương thức quản trị.

Tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 79 không phải là giảm vai trò của Nhà nước trong doanh nghiệp, mà là xác lập lại đúng vai trò của từng chủ thể. Nhà nước quản lý bằng pháp luật, chiến lược, quy hoạch và các công cụ điều tiết; cơ quan đại diện chủ sở hữu thực hiện quyền quản lý vốn, giao mục tiêu và giám sát hiệu quả; còn hội đồng quản trị, ban điều hành phải được trao quyền quyết định hoạt động sản xuất, kinh doanh và chịu trách nhiệm về kết quả.

Chỉ khi quyền hạn và trách nhiệm được đặt đúng vị trí, doanh nghiệp mới có thể vận hành theo đúng quy luật của thị trường.

Một điểm nghẽn lớn hiện nay là tình trạng doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về hiệu quả hoạt động nhưng chưa được trao đầy đủ quyền chủ động trong quyết định kinh doanh. Khi quyền quyết định bị giới hạn, khả năng cạnh tranh và phản ứng của doanh nghiệp trước biến động thị trường bị hạn chế.

Trao quyền cho doanh nghiệp không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Nguồn vốn nhà nước vẫn cần được bảo toàn, phát triển; hoạt động đầu tư, kinh doanh phải tuân thủ pháp luật và chịu sự giám sát minh bạch. Nhưng sự giám sát cần tập trung vào mục tiêu, hiệu quả sử dụng vốn và trách nhiệm của người quản lý, thay vì can thiệp vào từng quyết định kinh doanh cụ thể.

Đó chính là sự chuyển đổi từ tư duy "quản doanh nghiệp" sang "quản trị doanh nghiệp", từ "kiểm soát quy trình" sang "quản lý bằng mục tiêu, hiệu quả và trách nhiệm".

Từ chủ trương đến năng lực thực thi

Yêu cầu đổi mới quản trị DNNN càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những nhiệm vụ lớn về phát triển hạ tầng chiến lược, chuyển đổi năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước như Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) hay Tổng công ty Viễn thông Quân đội (Viettel), đây không chỉ là vấn đề quản trị nội bộ mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng thực hiện các nhiệm vụ chiến lược của đất nước.

Petrovietnam là một ví dụ điển hình. Từ doanh nghiệp dầu khí truyền thống, Tập đoàn đang phát triển theo mô hình tập đoàn công nghiệp - năng lượng quốc gia, mở rộng hoạt động sang các lĩnh vực mới như LNG, điện khí, điện gió ngoài khơi, hydrogen, thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon (CCUS).

Đây là những lĩnh vực đòi hỏi nguồn vốn lớn, công nghệ cao, năng lực quản trị hiện đại và khả năng phối hợp theo chuỗi giá trị. Một dự án LNG không chỉ là câu chuyện nhập khẩu khí hay phát điện, mà liên quan đến hệ sinh thái từ kho cảng, logistics, vận chuyển khí đến thị trường điện. Điện gió ngoài khơi cũng cần sự kết nối giữa quy hoạch không gian biển, hạ tầng đấu nối, công nghệ và nguồn vốn đầu tư.

Trong những lĩnh vực mới này, tốc độ ra quyết định và khả năng quản trị rủi ro có ý nghĩa quyết định. Nếu cơ chế vận hành còn nhiều tầng nấc, doanh nghiệp sẽ khó tận dụng cơ hội phát triển và phát huy vai trò dẫn dắt.

Ông Phạm Đình Toản - Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội: Giá trị lớn nhất của Nghị quyết 79 không chỉ nằm ở việc tạo thêm cơ chế cho DNNN, mà ở sự thay đổi trong tư duy quản trị.

Trao đổi với PetroTimes, ông Phạm Đình Toản - Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng, giá trị lớn nhất của Nghị quyết 79 không chỉ nằm ở việc tạo thêm cơ chế cho DNNN, mà ở sự thay đổi trong tư duy quản trị. DNNN không thể chỉ được nhìn nhận như công cụ thực hiện nhiệm vụ, mà phải trở thành chủ thể cạnh tranh trên thị trường, được trao quyền để tạo ra giá trị và chịu trách nhiệm về hiệu quả hoạt động.

Theo ông Phạm Đình Toản, thách thức trong giai đoạn hiện nay là chuyển hóa tinh thần của Nghị quyết thành năng lực triển khai thực tế. Điều quan trọng là giảm "ma sát thể chế", rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư và tạo sự phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan quản lý với doanh nghiệp.

Cũng theo ông Toản, cùng với cải cách thể chế, các tập đoàn kinh tế nhà nước cần chủ động nâng cao năng lực quản trị để thích ứng với những lĩnh vực phát triển trong tương lai. LNG, điện gió ngoài khơi, hydrogen hay CCUS không chỉ là câu chuyện về năng lượng, mà còn là cuộc cạnh tranh về công nghệ, tài chính, quản trị rủi ro và hợp tác quốc tế.

Đặc biệt, chuyển dịch năng lượng đòi hỏi tư duy phát triển theo chuỗi giá trị thay vì từng dự án riêng lẻ. Khi các "mắt xích" từ nguồn cung, hạ tầng, công nghệ, tài chính đến thị trường được kết nối, doanh nghiệp mới có thể tạo ra những hệ sinh thái phát triển bền vững.

"Nghị quyết 79 đã mở ra khuôn khổ chính sách. Yêu cầu đặt ra hiện nay là nhanh chóng hoàn thiện thể chế và triển khai thành các dự án cụ thể. Chỉ khi ba tầng chính sách - thể chế - thực thi vận hành đồng bộ, doanh nghiệp mới có thể chuyển cơ hội thành tăng trưởng, tạo ra chuỗi giá trị mới cho nền kinh tế", ông Phạm Đình Toản nhấn mạnh.

Suy cho cùng, "chiếc áo hành chính" không phải là rào cản duy nhất của DNNN, nhưng là rào cản cần được tháo gỡ trước tiên nếu muốn hình thành những doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh thực sự.

Cởi bỏ "chiếc áo" ấy không phải để doanh nghiệp đứng ngoài sự quản lý của Nhà nước, mà để Nhà nước tập trung vào vai trò kiến tạo và giám sát, còn doanh nghiệp được vận hành đúng quy luật của thị trường.

Khi DNNN được trao quyền đi cùng trách nhiệm và được đánh giá bằng hiệu quả thay vì quy trình, Nghị quyết 79 mới thực sự trở thành động lực để hình thành những tập đoàn kinh tế mạnh, đủ sức dẫn dắt các ngành chiến lược và đồng hành cùng đất nước trong giai đoạn phát triển mới.

Nghị quyết 79 và yêu cầu nâng cao năng lực quản trị kinh tế nhà nước

Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước

Đề xuất DNNN then chốt được trích 10% lợi nhuận thực hiện nhiệm vụ dự trữ quốc gia

Đổi mới quản trị doanh nghiệp nhà nước tạo động lực cho mục tiêu tăng trưởng hai con số

Mạnh Tưởng