“Cởi trói” thị trường điện: Kỳ vọng cú hích thể chế từ Luật Điện lực (sửa đổi)

Ngành điện trước áp lực cải cách: Khi cơ chế cũ không còn phù hợp

Trong nhiều năm qua, ngành điện vận hành theo cấu trúc Nhà nước giữ vai trò chi phối xuyên suốt, từ phát điện, truyền tải đến phân phối, trong khi cơ chế giá mang nặng tính điều tiết hành chính. Mô hình này từng phù hợp trong giai đoạn đầu phát triển, góp phần bảo đảm cung ứng điện cho nền kinh tế. Tuy nhiên, khi nhu cầu điện tăng nhanh và quy mô hệ thống ngày càng lớn, những hạn chế dần bộc lộ.

Theo dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi), doanh nghiệp có thể ký hợp đồng mua điện trực tiếp từ đơn vị phát điện (Ảnh minh họa)

Thực tế cho thấy, bất cập đã xuất hiện: có thời điểm thiếu điện cục bộ, song cũng có giai đoạn dư thừa nguồn điện tái tạo nhưng không thể giải tỏa do tắc nghẽn lưới truyền tải. Giá điện chưa phản ánh đầy đủ chi phí đầu vào khiến doanh nghiệp điện lực chịu áp lực tài chính, trong khi nhà đầu tư mới lại dè dặt trước rủi ro chính sách.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là bổ sung nguồn điện, mà cần cải cách toàn diện thể chế ngành điện - từ cơ chế giá, mô hình thị trường đến phương thức huy động vốn. Dự thảo luật Điện lực (sửa đổi) ra đời nhằm xử lý các điểm nghẽn mang tính cấu trúc này.

Một trong những nội dung cốt lõi của dự thảo là hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh. Nếu trước đây thị trường chủ yếu dừng ở cấp độ phát điện, thì lần sửa đổi này hướng tới cấu trúc đầy đủ hơn, bao gồm cả bán buôn và bán lẻ.

Điều này đồng nghĩa với việc nhiều chủ thể sẽ được tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị điện lực. Cạnh tranh không chỉ diễn ra ở khâu phát điện, mà còn mở rộng sang các khâu trung gian và cuối cùng là người tiêu dùng.

Về dài hạn, đây là bước chuyển quan trọng để hình thành giá điện theo tín hiệu thị trường, phản ánh sát chi phí thực tế và tạo động lực nâng cao hiệu quả vận hành. Tuy nhiên, dự thảo cũng nhấn mạnh việc duy trì vai trò điều tiết của Nhà nước nhằm bảo đảm ổn định hệ thống và bảo vệ nhóm khách hàng dễ bị tổn thương.

Một điểm mới đáng chú ý là việc luật hóa cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Theo đó, doanh nghiệp có thể ký hợp đồng mua điện trực tiếp từ đơn vị phát điện, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một bên trung gian.

Cơ chế này đặc biệt phù hợp với xu hướng toàn cầu, khi nhiều tập đoàn đa quốc gia yêu cầu sử dụng điện sạch để đáp ứng tiêu chuẩn môi trường. Khi được triển khai, DPPA sẽ giúp doanh nghiệp chủ động lựa chọn nguồn điện, đồng thời tạo đầu ra ổn định cho các dự án năng lượng tái tạo.

Ở chiều ngược lại, các nhà đầu tư điện gió, điện mặt trời sẽ giảm phụ thuộc vào cơ chế giá hỗ trợ ngắn hạn, chuyển sang vận hành theo tín hiệu thị trường. Đây là bước chuyển quan trọng để phát triển năng lượng tái tạo theo hướng bền vững.

Giá điện tác động trực tiếp đến đời sống và sản xuất. Theo đó, dự thảo luật tiếp cận theo hướng minh bạch hóa cấu phần giá, bao gồm phát điện, truyền tải, phân phối và bán lẻ.

Việc tách bạch các khâu không chỉ làm rõ chi phí mà còn tạo dư địa điều chỉnh giá linh hoạt theo biến động đầu vào như nhiên liệu, tỷ giá. Kỳ vọng là giảm tình trạng “neo giá” kéo dài, vốn gây áp lực tài chính cho doanh nghiệp điện lực và làm sai lệch tín hiệu thị trường.

Tuy nhiên, bài toán đặt ra là cân bằng giữa cơ chế thị trường và mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát - một thách thức không nhỏ trong quá trình thực thi.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của hệ thống điện hiện nay nằm ở lưới truyền tải. Nhiều dự án điện tái tạo không thể huy động hết công suất do thiếu hạ tầng đấu nối.

Dự thảo luật mở ra hướng đi mới khi cho phép tư nhân tham gia đầu tư lưới điện trong những điều kiện nhất định. Đây là bước đi mang tính đột phá, góp phần huy động nguồn lực xã hội và giảm áp lực vốn cho Nhà nước.

Tuy vậy, để triển khai hiệu quả, cần thiết kế cơ chế rõ ràng về hoàn vốn, chuyển giao và vận hành nhằm bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên.

Giai đoạn 2019-2021 chứng kiến sự phát triển nhanh của điện mặt trời và điện gió, nhưng cũng bộc lộ nhiều bất cập như quá tải lưới điện và thiếu ổn định chính sách. Dự thảo luật hướng tới xây dựng khung pháp lý rõ ràng hơn cho lĩnh vực này.

Đáng chú ý là việc xác lập pháp lý cho nguồn điện phân tán, điện mặt trời mái nhà, cùng cơ chế khuyến khích phát triển điện gió ngoài khơi. Thay vì dựa vào ưu đãi ngắn hạn, năng lượng tái tạo sẽ được tích hợp vào thị trường điện và vận hành theo nguyên tắc cạnh tranh. Đây là điều kiện cần để thu hút dòng vốn dài hạn và phát triển bền vững.

Bảo đảm an ninh năng lượng trong bối cảnh mới

Song song với mở rộng thị trường, dự thảo luật cũng tăng cường các quy định về điều tiết và an ninh năng lượng. Các cơ chế giám sát chi phí, kiểm soát giá và vận hành thị trường được thiết kế nhằm bảo đảm hệ thống hoạt động ổn định.

Đặc biệt, luật bổ sung các yêu cầu về dự phòng hệ thống, cân bằng cung - cầu và gắn kết với quy hoạch điện quốc gia. Đây là động thái chính sách trước nguy cơ thiếu điện trong các giai đoạn cao điểm thời gian qua.

Dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo đầu ra ổn định cho các dự án năng lượng tái tạo và thu hút đầu tư các dự án mới (Ảnh minh họa)

Nhìn tổng thể, dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi) không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là bước tái cấu trúc toàn diện ngành điện. Từ cơ chế giá, mô hình thị trường đến huy động vốn đều được thiết lập lại trong một khung khổ mới.

Theo các chuyên gia, nếu được triển khai hiệu quả, luật có thể tạo ra 3 chuyển biến lớn: hình thành thị trường điện cạnh tranh thực chất, mở rộng không gian cho tư nhân tham gia đầu tư và nâng cao năng lực bảo đảm an ninh năng lượng.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khâu thực thi - từ thiết kế cơ chế giá, điều tiết thị trường đến phân bổ rủi ro giữa các bên.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao và chuyển dịch năng lượng, việc hoàn thiện khung pháp lý cho ngành điện càng trở nên cấp thiết. Dự thảo luật vì vậy được kỳ vọng sẽ thiết lập một “luật chơi” mới, minh bạch và hiệu quả hơn.

Quan trọng hơn, một thị trường điện vận hành hiệu quả sẽ tạo nền tảng cho toàn bộ nền kinh tế, từ sản xuất công nghiệp đến thu hút đầu tư. Nếu các cải cách được hiện thực hóa, ngành điện có thể bước sang giai đoạn phát triển mới - nơi tăng trưởng không còn bị “níu chân” bởi những điểm nghẽn, mà được thúc đẩy bởi một hệ thống thể chế hiện đại và linh hoạt.

Cần có cơ chế đặc thù cho thí điểm điện gió ngoài khơi

Luật Điện lực (sửa đổi): Cần cụ thể hóa chính sách ưu đãi để phát triển điện khí LNG

Khẩn trương hoàn thiện dự án Luật Điện lực (sửa đổi), trình Quốc hội vào tháng 9/2026

Huy Tùng