Sau ngày đất nước thống nhất, những người làm dầu khí Việt Nam ra thềm lục địa phía Nam gần như từ “hai bàn tay trắng”: thiếu vốn, thiếu thiết bị, thiếu kinh nghiệm và đặc biệt là thiếu lực lượng làm dầu khí biển. Nhưng với họ khi ấy, phía trước không chỉ là một vùng đất mới, mà còn là một niềm tin lớn: phải tìm được dầu cho đất nước.

Mặc dù đã ở tuổi 90 và sức khỏe đã không còn như trước, nhưng khi chúng tôi ngỏ ý muốn được nghe ông kể lại ký ức vào Nam tìm dầu, cũng như câu chuyện về Bạch Hổ năm xưa, ông Lê Quang Trung – nguyên Bí thư Đảng ủy, nguyên Phó Tổng Giám đốc Vietsovpetro đã vui vẻ nhận lời.

Nhắc về những ngày đầu làm dầu khí ở miền Nam, ký ức trong ông vẫn hiện lên rõ mồn một. Ông nhớ địa chỉ số 2 Nguyễn Bỉnh Khiêm, Sài Gòn; nhớ những tập tài liệu dầu khí được tiếp quản sau ngày giải phóng; nhớ cả những thùng dầu đã được lấy từ ngoài khơi đưa về, như những dấu hiệu đầu tiên củng cố niềm tin rằng thềm lục địa phía Nam Việt Nam nhất định có dầu.

Sau ngày giải phóng miền Nam, đất nước thống nhất, giữa bộn bề khó khăn, một nhóm cán bộ dầu khí được cử vào miền Nam để tiếp quản tài liệu của chế độ cũ. Trước năm 1975, các công ty nước ngoài đã tiến hành một số hoạt động tìm kiếm, thăm dò ở thềm lục địa phía Nam. Điều may mắn, như ông Trung kể, là những tài liệu ấy vẫn còn được lưu giữ tại cơ sở của ngành địa chất và khoáng sản chính quyền cũ. Từ đó, những tập hồ sơ kỹ thuật, tài liệu địa chất, thông tin về thềm lục địa phía Nam được thu thập lại cẩn trọng.

Nhưng thứ để lại trong ông Trung ấn tượng sâu hơn cả không chỉ nằm trên giấy. Đó là những thùng dầu đã được lấy từ các giàn khoan ngoài khơi đưa về. Ông và đồng nghiệp nhìn thấy dầu bằng mắt mình, rồi lấy mẫu đưa ra Bắc. Trong hoàn cảnh đất nước vừa đi qua chiến tranh, khi vốn liếng, thiết bị, kinh nghiệm và lực lượng làm dầu khí biển đều gần như chưa có gì, những thùng dầu ấy như một bằng chứng lặng lẽ mà có sức lay động mạnh mẽ nhất.

Ông Trung kể lại bằng giọng giản dị, nhưng phía sau những chi tiết ấy là khí thế của cả một thế hệ. Ông cùng nhóm đồng nghiệp vào Nam với sự háo hức rất lớn. Không ai xem khó khăn là lý do để chùn bước. Tất cả đều mong nhanh chóng tìm ra dầu cho đất nước. Bởi với họ, dầu khí không chỉ là một công việc kỹ thuật mà đó còn là một ước vọng đã được đặt nền từ rất sớm, từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Liên Xô năm 1959 và đặt vấn đề hợp tác về dầu khí với phía bạn.

Sau khi hoàn thành việc nắm bắt, thu thập tài liệu ở Sài Gòn, đoàn ra báo cáo với Tổng cục Địa chất và Chính phủ. Rồi Tổng cục Dầu khí được thành lập, Công ty Dầu khí Nam Việt Nam ra đời để triển khai công tác dầu khí ở phía Nam. Những người như ông Trung lại tiếp tục gắn mình với Vũng Tàu, với biển, với những ngày đầu đầy gian nan của một ngành công nghiệp còn rất mới mẻ.

Vũng Tàu khi ấy chưa phải là một đô thị dầu khí sôi động như sau này. Những người làm dầu khí sống và làm việc trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Ông Trung nhớ, đời sống lúc đó còn phải nhờ vào sự cung cấp lương thực, thực phẩm của tỉnh Đồng Nai cũ, sau này là Đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo, rồi tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ. Vì vậy, khi nói về thành công của dầu khí, ông luôn nhắc rằng trong đó có sự đóng góp rất lớn của vùng đất Vũng Tàu (nay thuộc TP Hồ Chí Minh), của địa phương đã cưu mang, đồng hành với những người đi tìm dầu trong buổi ban đầu.

Khó khăn về đời sống mới chỉ là một phần. Cái khó lớn hơn nằm ở chính công việc dầu khí ngoài biển.

Trước đó, ngành dầu khí Việt Nam chủ yếu hoạt động ở miền Bắc, làm trên bờ. Bước ra biển là bước vào một môi trường hoàn toàn mới và ta thiếu gần như mọi thứ: vốn, kỹ thuật, vật tư, thiết bị. Nhưng theo ông Trung, cái thiếu lớn nhất trong những ngày đầu hợp tác Việt - Xô không phải chỉ là máy móc, mà là con người.

Trước khi có Vietsovpetro (năm 1981), Việt Nam hầu như chưa có lực lượng làm dầu khí biển. Ông Trung là một trong bốn người từng được đi học ở Liên Xô về lĩnh vực này, nhưng chỉ bốn người thì không thể gánh nổi một ngành công nghiệp mới đang mở ra ngoài khơi. Cho nên giai đoạn đầu, khoảng 80 - 90% lực lượng là chuyên gia, công nhân Liên Xô; phía Việt Nam chỉ chiếm khoảng 10 - 20%, mà số này cũng chưa có kinh nghiệm thực tế về dầu khí biển.

Đó là một sự thiếu hụt rất lớn. Nhưng cũng chính từ sự thiếu hụt ấy, một cách đi đã được hình thành: học ngay trong công việc, học từ thực tế, học từ chuyên gia Liên Xô từng ngày.

“Điều quan trọng nhất đối với người làm dầu khí ở Vietsovpetro khi ấy là phải vươn lên bằng mọi cách. Không có con đường nào khác ngoài học tập. Cán bộ quản lý, cán bộ kỹ thuật, công nhân phía Việt Nam đều phải khiêm tốn học bạn, tranh thủ kinh nghiệm của bạn, vừa làm vừa học để trưởng thành nhanh nhất có thể”, ông Trung kể.

Tinh thần ấy sau này được cụ thể hóa bằng sự hợp tác rất đặc biệt giữa hai phía. Năm 1989, khi ông Lê Quang Trung là Bí thư Đảng ủy Vietsovpetro, hai Đảng ủy trong Liên doanh đã ký thỏa thuận hợp tác, thống nhất để các chuyên gia Liên Xô kèm cặp, đào tạo công nhân, cán bộ kỹ thuật, cán bộ quản lý Việt Nam, từng bước giúp phía Việt Nam trưởng thành và thay thế bạn.

Từ một lực lượng ban đầu còn rất mỏng, chưa có nhiều kinh nghiệm, người Việt Nam trong Vietsovpetro dần lớn lên cùng công việc. Đến năm 1992, chức danh Tổng Giám đốc Vietsovpetro đã chuyển về phía Việt Nam, với người đầu tiên là ông Ngô Thường San. Từ đó, các chức danh chủ chốt trong Liên doanh dần được chuyển giao cho phía Việt Nam. Sau hơn chục năm, Việt Nam không chỉ có lực lượng lao động dầu khí ngoài biển, mà còn từng bước làm chủ toàn bộ quá trình tìm kiếm, thăm dò, khai thác dầu khí.

Và để đi đến sự trưởng thành ấy, những ngày đầu là chuỗi ngày vừa làm vừa dò đường. Đơn cử, trong điều kiện thiếu kinh nghiệm, thiếu phương tiện thì ngay cả khâu tiếp nhận và vận chuyển thiết bị từ tàu vào bãi lắp ráp cũng là một bài toán lớn mà ông Trung và đội ngũ phải tìm cách vượt qua.

Ông nhớ lại thời làm Chánh kỹ sư Cục Dịch vụ thuộc Vietsovpetro, đơn vị của ông tiếp nhận hàng hóa, thiết bị từ Liên Xô chuyển sang để chuẩn bị xây lắp các công trình dầu khí ngoài biển. Nhiều khối thiết bị rất lớn, nặng hàng chục tấn, trong khi phía Việt Nam gần như chưa có kinh nghiệm tiếp nhận, vận chuyển hàng siêu trường, siêu trọng.

Có lần, một khối block nặng khoảng 60 - 70 tấn phải được đưa từ tàu vào bãi lắp ráp. Nếu chỉ dùng xe đầu kéo thì xe không chịu nổi tải trọng; một cẩu cũng không đủ xử lý. Sau khi bàn bạc, ông Trung cùng anh em quyết định dùng hai cẩu đi song song hai bên xe đầu kéo, vừa nâng đỡ bớt trọng lượng khối block, vừa phối hợp di chuyển từ từ vào bãi. Đến nơi, hai cẩu nâng thiết bị lên, xe đầu kéo lùi ra, rồi khối block mới được đặt xuống vị trí...

Một thao tác nghe qua tưởng đơn giản, nhưng trong điều kiện khi ấy là cả một sự sáng tạo táo bạo và chính xác. Tổng Giám đốc Vietsovpetro xuống kiểm tra và khen ngợi sáng kiến của anh em Cục Dịch vụ. Từ đó, việc vận chuyển các khối block lớn, trọng tải lớn từ mép cảng vào bãi lắp ráp trở nên thuận lợi hơn.

Rồi năm 1984, khi khoan giếng đầu tiên, Vietsovpetro gặp dầu. Dòng dầu ấy thắp lên quyết tâm phải nhanh chóng đưa mỏ vào khai thác. Trong điều kiện thông thường trên thế giới, từ khi phát hiện dòng dầu đến khi khai thác thường phải mất nhiều năm, thậm chí cả chục năm. Nhưng ở Việt Nam, chỉ trong vòng hai năm, tấn dầu thô đầu tiên đã được khai thác từ thềm lục địa phía Nam.

Ngày tấn dầu đầu tiên được khai thác 26/6/1986, Phó Thủ tướng Trần Quỳnh cùng lãnh đạo Tổng cục Dầu khí ra tận giàn. Khi ngọn lửa được thắp sáng, niềm vui lan đi rất nhanh. Với những người trực tiếp có mặt ngoài biển, đó là giây phút lịch sử. Còn với những người ở trong bờ như ông Trung, cảm xúc cũng vỡ òa.

Ông nói, lúc ấy “vui sướng đến rưng rưng”, bởi lần đầu tiên Việt Nam có dầu, tự mình khai thác được tấn dầu từ biển của mình. Cảm xúc mộc mạc ấy của ông chứa đựng rất nhiều điều: niềm tự hào của một thế hệ, sự giải tỏa sau bao năm tìm kiếm, và cả niềm tin rằng đất nước có thể đứng lên từ chính nguồn lực của mình.

Tấn dầu đầu tiên không chỉ là một kết quả kỹ thuật, nó là dấu mốc mở ra một ngành công nghiệp dầu khí biển của Việt Nam. Nó chứng minh niềm tin của những người đi tiếp quản tài liệu ở Sài Gòn năm nào là có cơ sở. Nó cũng khẳng định hiệu quả của hợp tác Việt - Xô, nơi chuyên gia Liên Xô và cán bộ, kỹ sư, công nhân Việt Nam cùng làm, cùng học, cùng vượt qua những giới hạn ban đầu.

Từ dấu mốc ấy, sản lượng khai thác dầu của Vietsovpetro tăng dần qua từng năm. Đặc biệt, khi phát hiện và khai thác thành công tầng dầu trong đá móng năm 1988, sản lượng tăng rất nhanh. Vietsovpetro nhiều năm hoàn thành vượt mức kế hoạch do Chính phủ hai nước giao. Nguồn thu từ dầu khí trở thành một nguồn lực quan trọng đối với nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn đất nước còn rất nhiều khó khăn.

Ông Lê Quang Trung nhắc lại câu nói của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt khi vào thăm Liên doanh Vietsovpetro năm 1994: “Mỗi tấn dầu thô ngày hôm nay Vietsovpetro khai thác bằng hàng chục, hàng trăm tấn dầu thô trong tương lai”. Và nguyên Tổng Bí thư Đỗ Mười đã đánh giá: “Lúa của Đồng bằng sông Cửu Long và dầu của Xí nghiệp Liên doanh Vietsovpetro là những nhân tố đảm bảo thành công cho sự nghiệp Đổi mới”.

Đặt trong bối cảnh đất nước vừa đi qua chiến tranh, còn bộn bề khó khăn và rất cần nguồn lực để đứng vững, đi lên thì từng tấn dầu khi ấy không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn mang ý nghĩa lịch sử rất đặc biệt như vậy!

Từ những ngày đầu vào Nam tìm dầu trong gian khó đến ngọn lửa đầu tiên trên mỏ Bạch Hổ là chặng đường ghi dấu bản lĩnh của một thế hệ dầu khí như ông Lê Quang Trung. Họ bắt đầu bằng việc tiếp quản tài liệu, học hỏi từ thực tế, vượt qua thiếu thốn, từng bước làm chủ công việc ngoài biển và biến khát vọng tìm dầu cho Tổ quốc thành hiện thực.