Người nâng niu ký ức Việt Nam

Từ biển Caspi đến Biển Đông

Cuối tháng 11-2024, bên lề Hội nghị lần thứ 29 các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (COP29), tôi có một cuộc hẹn đặc biệt tại Baku.

Người đón tôi hôm ấy không phải một nhà ngoại giao hay quan chức đương nhiệm, mà là một kỹ sư dầu khí đã nghỉ hưu. Ở Azerbaijan, ông là một chuyên gia từng có nhiều năm làm việc trên biển Caspi. Ở Việt Nam, ông là cái tên được nhiều thế hệ cán bộ dầu khí nhắc đến bằng sự kính trọng.

Ông là Tofik Mahammadov.

Kỹ sư Tofik Mahammadov làm việc tại Vietsovpetro trong những năm 1987-1992 và 1995-2007

Trong cuộc gặp, điều khiến tôi ấn tượng nhất là cách ông nhắc về Việt Nam. Sau gần hai thập niên làm việc tại Liên doanh Dầu khí Việt - Xô (Vietsovpetro), Việt Nam dường như đã trở thành một phần trong cuộc đời người đàn ông Azerbaijan này.

Trong căn nhà của ông ở Baku, giữa những bức ảnh gia đình và nhiều kỷ vật của một đời gắn với ngành dầu khí, có một vật được ông gìn giữ đặc biệt, đó là lá cờ Việt Nam. Ông cẩn thận lấy lá cờ ra, giơ trước ngực rồi nhờ người nhà chụp một bức ảnh gửi cho tôi. Khi đó tôi nhận ra rằng, đối với ông, Việt Nam chưa bao giờ chỉ là nơi từng công tác, đó là nơi lưu giữ một phần tuổi trẻ của ông.

Để hiểu vì sao một kỹ sư đến từ Baku lại dành tình cảm sâu nặng như vậy cho đất nước cách quê hương mình hàng nghìn kilômét, có lẽ phải quay trở lại thời kỳ đầu của ngành dầu khí Việt Nam.

Khi ấy, Việt Nam vừa bước ra khỏi chiến tranh và đang bắt đầu xây dựng ngành công nghiệp dầu khí gần như từ con số không. Trong khi đó, Baku từ lâu đã là một trong những trung tâm dầu khí lớn nhất của Liên Xô, nơi tích lũy hàng chục năm kinh nghiệm về khoan biển, khai thác ngoài khơi, quản lý an toàn và đào tạo nhân lực.

Ông Tofik Mahammadov cùng người bạn thân thiết Trương Ngọc Bích (bìa phải), nguyên Phó Chánh kỹ sư Liên doanh Vietsovpetro kiêm Trưởng ban Điều độ sản xuất

Ngày 19-6-1981, Vietsovpetro chính thức được thành lập. Cùng với thiết bị và công nghệ, Liên Xô đã cử sang Việt Nam nhiều chuyên gia giàu kinh nghiệm để hỗ trợ xây dựng ngành công nghiệp non trẻ này. Trong số đó có những kỹ sư đến từ Azerbaijan - vùng đất được xem là cái nôi của ngành dầu khí Liên Xô.

Tofik Mahammadov là một trong những người như thế.

Khi ông Tofik đặt chân đến Vũng Tàu năm 1987, ngành dầu khí Việt Nam mới ở giai đoạn sơ khởi. Tấn dầu thương mại đầu tiên từ mỏ Bạch Hổ mới được khai thác một năm trước đó. Trên các công trình ngoài khơi, đội ngũ kỹ sư Việt Nam còn rất trẻ, nhiều người vừa tốt nghiệp đại học hoặc mới tích lũy được ít năm kinh nghiệm thực tế. Trong bối cảnh ấy, những chuyên gia đến từ Liên Xô vừa mang theo công nghệ và tri thức vừa trực tiếp cầm tay chỉ việc, truyền lại kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thập niên trên biển Caspi. Đó là thời điểm mà sự hỗ trợ quốc tế có ý nghĩa đặc biệt đối với quá trình xây dựng một ngành công nghiệp hoàn toàn mới của Việt Nam.

Ông Tofik làm việc tại Vietsovpetro trong những năm 1987-1992 và 1995-2007. Ở cương vị Phó chánh kỹ sư kiêm Trưởng ban An toàn, ông tham gia xây dựng hệ thống quản lý an toàn cho các công trình biển, từ phòng chống dầu khí phun, phòng chống cháy nổ đến ứng phó sự cố và huấn luyện an toàn cho người lao động. Từ năm 2007-2009, ông còn đảm nhiệm vai trò đại diện tại Cộng hòa Azerbaijan.

Người kỹ sư đứng sau những thời khắc quan trọng

Ông Trương Ngọc Bích, nguyên Phó chánh kỹ sư Liên doanh Vietsovpetro kiêm Trưởng ban Điều độ sản xuất, nhớ về đồng nghiệp cũ bằng sự yêu quý đặc biệt.

Theo ông Bích, ông Tofik Mahammadov là một chuyên gia có kiến thức sâu về chống dầu khí phun và an toàn khai thác ngoài khơi, lĩnh vực đòi hỏi kinh nghiệm thực tế rất cao và khả năng đưa ra quyết định chính xác trong những tình huống áp lực nhất.

Trong nhiều năm làm việc tại Vietsovpetro, ông tham gia xử lý hàng loạt sự cố kỹ thuật trên các công trình biển, từ sự cố áp suất giếng khoan trên giàn khoan tự nâng Ekhabi đến sự cố xích neo tàu chứa Ba Vì. Tuy nhiên, sự kiện được nhiều đồng nghiệp nhớ nhất lại gắn với một bước ngoặt lớn của ngành dầu khí Việt Nam.

Ông Tofik Mahammadov và tác giả tại Baku

Cuối tháng 8-1988, trong quá trình thử vỉa lại tầng móng granite tại giếng khoan số 1 trên giàn MSP-1 của mỏ Bạch Hổ, xuất hiện hiện tượng tràn dung dịch trên miệng giếng khoan. Đây là tình huống phức tạp và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Ngay khi nhận được thông tin, ông Tofik Mahammadov cùng ông Ixa Gadjiev, Chánh kỹ sư Xí nghiệp Khoan, lập tức bay ra giàn để xử lý.

Sau khi khống chế được giếng khoan, hai chuyên gia đã đưa ra một quyết định táo bạo vào thời điểm đó: tiếp tục khai thác dầu qua bộ cần khoan thay vì theo phương án thông thường.

Kết quả vượt ngoài mong đợi. Ngay ngày đầu tiên, giếng cho lưu lượng khoảng 300 tấn dầu mỗi ngày và nhanh chóng tăng lên hơn 1.200 tấn trong những ngày tiếp theo. Phát hiện dầu trong tầng móng granite sau đó đã mở ra một hướng đi hoàn toàn mới cho ngành dầu khí Việt Nam.

Nếu như trước đó Vietsovpetro chủ yếu khai thác từ tầng trầm tích với sản lượng liên tục suy giảm thì dầu tầng móng đã tạo nên bước ngoặt. Sản lượng khai thác tăng mạnh trong những năm tiếp theo và đạt đỉnh khoảng 13,5 triệu tấn vào năm 2002.

Những người trong ngành hiểu rằng thành công ấy là kết quả của tập thể rất lớn, gồm các nhà địa chất, kỹ sư khoan, khai thác và quản lý. Trong tập thể ấy có những chuyên gia quốc tế như ông Tofik Mahammadov, người đã mang kinh nghiệm từ biển Caspi đến Biển Đông trong giai đoạn Việt Nam cần nhất.

Chính vì những đóng góp đó, ông đã được Nhà nước Việt Nam trao tặng Huân chương Hữu nghị và Huân chương Lao động hạng Ba.

Nhưng điều khiến tôi ấn tượng là trong suốt cuộc trò chuyện ở Baku, ông gần như không nhắc đến những phần thưởng ấy mà chỉ nhắc về đất nước và con người Việt Nam - nơi đã để lại trong ông những mối quan hệ bền chặt và những ký ức chưa bao giờ nhạt phai trong tâm trí.

Điều còn lại sau dầu mỏ

Ông kể cho tôi nghe về những cái Tết từng ăn cùng gia đình bạn bè ở Vũng Tàu, về những bữa cơm giản dị nhưng luôn đông đủ, về những lần đồng nghiệp đưa ông về nhà như một người thân trong gia đình, về sự chân thành mà ông cảm nhận được khi sống xa quê.

Ông Tofik chia sẻ rằng điều khiến ông xúc động nhất ở Việt Nam là cảm giác được bước vào một gia đình. Trong những ngày Tết, bạn bè thường mời ông đến nhà ăn cơm và trò chuyện, hàn huyên. Từ những căn nhà nhỏ ở Vũng Tàu, ông trân trọng cách người Việt coi trọng sự quây quần và gìn giữ tình thân giữa các thế hệ.

Ông Tofik Mahammadov cùng ông Trương Ngọc Bích và những người bạn Việt Nam chụp năm 2003 tại văn phòng Zarubezneft ở Moscow, đối tác của PETROVIETNAM

Nhiều năm sau, khi trở lại Azerbaijan, những ký ức ấy vẫn theo ông. Ông nói rằng mỗi lần ngồi bên bàn ăn cùng con cháu, ông lại nhớ đến không khí ấm cúng của những bữa cơm Việt Nam năm xưa. Có lẽ chính những điều tưởng như rất bình thường ấy mà Việt Nam dần trở thành một phần trong đời sống tinh thần của ông.

Sau khi nghỉ hưu, dù không còn đảm nhiệm công việc nào liên quan đến Việt Nam, ông vẫn đều đặn trở lại Vũng Tàu, thăm Vietsovpetro và gặp những đồng nghiệp cũ. Với ông, đó cũng là hành trình trở về với miền ký ức đầy ắp tình bạn và trải nghiệm.

Có lẽ vì thế mà trong các cuộc gặp mặt với lãnh đạo cấp cao hay giữa bạn bè hai nước, ông luôn được đón nhận thân tình. Trước khi tôi đến Azerbaijan dự COP29, Đại sứ Cộng hòa Azerbaijan tại Việt Nam Shovgi Mehdizada đã dành nhiều tình cảm khi nhắc đến ông và khuyên tôi nhất định nên gặp người kỹ sư ấy nếu muốn hiểu thêm về một giai đoạn hợp tác đặc biệt giữa Việt Nam và Azerbaijan. Sau cuộc gặp ở Baku, điều đọng lại trong tôi là cách một người đàn ông Azerbaijan vẫn nâng niu ký ức về Việt Nam sau ngần ấy năm. Có thể nói, những mối thâm tình không được đo bằng thời gian làm việc hay khoảng cách địa lý, mà bằng tình cảm còn lại sau tất cả.

Trong thời gian ở Baku, tôi thấy ông dành tâm huyết cho một việc âm thầm hơn, đó là truyền cảm hứng cho lớp kế tiếp. Ngày gặp tôi, ông dẫn theo cô cháu gái Khadija Mahammadova. Ông nói cô bé có thể giúp phiên dịch nếu cần, nhưng càng trò chuyện tôi càng hiểu đó không phải lý do duy nhất.

Ông muốn cháu mình gặp một người Việt Nam, muốn bạn trẻ của thế hệ tương lai hiểu thêm về đất nước đã gắn bó với ông suốt tuổi thanh xuân.

Khi đi dạo quanh khu phố cổ Icherisheher, cô cháu gái nhiều lần hỏi tôi về Hà Nội, về người trẻ Việt Nam và về cuộc sống ở Vũng Tàu hôm nay. Mỗi câu hỏi lại khiến ông Tofik hồi tưởng thêm một kỷ niệm cũ. Tôi chợt thấy ông không chỉ đang trò chuyện với một nhà báo đến từ Việt Nam. Trong hồi ức ấy thấp thoáng những dấu chân của tuổi trẻ như vẫn in đậm trên các giàn khoan ngoài khơi và trong tình cảm của những người bạn năm xưa.

Nhìn hai ông cháu trò chuyện, tôi có cảm giác mình đang chứng kiến một sự trao truyền lặng lẽ. Những ký ức từng được tạo nên bởi hàng loạt chuyên gia quốc tế đến Việt Nam thời gian khó giờ đây đang được kể lại cho hậu bối.

Khi thành phố Baku đã lên đèn, hai ông cháu tiễn tôi ra về. Nhìn theo hai bóng người, một già, một trẻ khuất dần giữa dòng người; một người mang theo ký ức của những chuyên gia Liên Xô đến Việt Nam giúp xây dựng ngành dầu khí; người còn lại thuộc thế hệ sinh ra nhiều năm sau khi thời kỳ ấy đã khép lại, tôi bất giác phát hiện ra điều thú vị, giữa họ vẫn có một sợi dây kết nối mang tên Việt Nam.

Ông Tofik Mahammadov luôn giữ lá cờ Việt Nam tại nhà riêng ở Thủ đô Baku, Azerbaijan

Trong lịch sử quan hệ giữa các quốc gia, người ta thường nhắc đến các chuyến thăm cấp cao, các hiệp định hợp tác hay những dự án lớn. Nhưng đôi khi, điều giúp một mối quan hệ bền lâu lại nằm ở những con người như Tofik Mahammadov - những người đã dành một phần tuổi trẻ của mình cho một đất nước khác, vẫn nhắc nhớ đến từng người bạn sau hàng chục năm và vẫn giữ lá cờ của quốc gia ấy trong ngôi nhà của mình.

Lá cờ đỏ sao vàng ở Baku có thể chỉ là một kỷ vật nhỏ, nhưng phía sau nó là cả một quãng đời và một câu chuyện về tình hữu nghị được xây dựng bằng sự sẻ chia, lòng biết ơn và những năm tháng cùng nhau vượt qua khó khăn.

Có lẽ đó cũng là lý do, dù cách Hà Nội gần 7 nghìn kilômét, ông Tofik Mahammadov vẫn luôn coi Việt Nam là quê hương thứ hai của mình.

Kiều Linh