Quản lý vốn nhà nước: Khi trách nhiệm không dừng ở quy trình

Một quyết định trong quản lý vốn nhà nước có thể được xây dựng trên đầy đủ căn cứ, tuân thủ đúng quy trình và đi qua nhiều lớp kiểm soát. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc quyết định có thể đứng vững khi bị nhìn lại sau này.

Vấn đề không nằm ở việc đúng hay sai tại thời điểm ban hành, mà ở chỗ: khi đặt vào một bối cảnh khác, quyết định đó có còn tự giải thích được hay không. Nếu không, rủi ro không đến từ hành vi cụ thể, mà đến từ chính cấu trúc của quyết định.

Từ thực tế này, PetroTimes thực hiện loạt bài “Quản lý vốn nhà nước” dưới góc nhìn của Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm, chuyên gia pháp lý trong lĩnh vực đầu tư, tài sản và quản trị rủi ro. Loạt bài không đi vào từng vụ việc cụ thể, mà tập trung làm rõ một câu hỏi cốt lõi: Điều gì thực sự bảo vệ một quyết định khi nó không còn được nhìn trong bối cảnh ban đầu?

Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm.

Quy trình dừng lại, trách nhiệm bắt đầu

Theo Luật sư Trương Anh Tú, trong doanh nghiệp có vốn nhà nước, người đại diện vốn thường là người đứng ở điểm cuối của quy trình, nhưng lại là điểm đầu tiên của trách nhiệm khi một quyết định bị xem xét lại.

Một quyết định đầu tư, thoái vốn hay chuyển dịch tài sản công hiếm khi là sản phẩm của một cá nhân. Thông thường, nó đi qua một chuỗi quen thuộc: bộ phận chuyên môn đề xuất, bộ phận tài chính thẩm định, đơn vị tư vấn cung cấp báo cáo định giá, hội đồng xem xét và biểu quyết, trước khi được người có thẩm quyền ký phê duyệt.

Mỗi bước đều có chức năng riêng, có hồ sơ và có chữ ký. Nếu nhìn từ bề mặt quy trình, rất khó để nói rằng hệ thống thiếu kiểm soát.

Tuy nhiên, khi một quyết định bị mở lại, có thể sau vài năm, câu hỏi đặt ra thường không còn là “quy trình đã đủ chưa”, mà là “ai chịu trách nhiệm về kết quả của quyết định này”. Ở thời điểm đó, cấu trúc vận hành gần như không còn ý nghĩa. Thay vào đó, một cấu trúc khác xuất hiện rõ ràng hơn: cấu trúc của trách nhiệm bị truy ngược.

Không khó để bắt gặp những tình huống mà một quyết định đã đi qua đầy đủ các tầng: có báo cáo định giá, có ý kiến tư vấn, có biên bản họp, có tờ trình tổng hợp và có phê duyệt cuối cùng. Tại thời điểm ký, người ký có thể tin rằng mình đang dựa trên một hệ thống thông tin đã được kiểm soát qua nhiều lớp.

Nhưng khi quyết định bị xem xét lại, câu hỏi không còn là các bước có đúng quy trình hay không, mà là: Vì sao mức giá đó được chấp nhận? Nếu không có câu trả lời rõ ràng, toàn bộ các bước trước đó dù tồn tại cũng không đủ để bảo vệ người ký. Quy trình dừng lại. Trách nhiệm thì không.

Khi quy trình không còn là “lá chắn”

Thực tiễn cho thấy một đặc điểm đáng chú ý: một quyết định có thể được hình thành bởi tập thể, nhưng trách nhiệm lại không được phân bổ theo tập thể đó.

Trong nhiều trường hợp, người đề xuất cho rằng mình chỉ làm nhiệm vụ tham mưu; người thẩm định dựa trên dữ liệu được cung cấp; đơn vị tư vấn đưa ra ý kiến chuyên môn; hội đồng biểu quyết theo nguyên tắc tập thể. Nhưng chuỗi giải thích này không làm biến mất câu hỏi trung tâm: Ai chịu trách nhiệm về nội dung quyết định?

Theo Luật sư Trương Anh Tú, điều này cho thấy một thực tế: trách nhiệm không phân tán như quy trình, mà có xu hướng hội tụ về điểm cuối cùng có thể bị truy xét.

Từ đó xuất hiện một nghịch lý. Trong quy trình, người ký là bước cuối. Nhưng trong trách nhiệm, người ký lại thường là điểm bắt đầu. Một người có thể tham gia ít nhất vào quá trình hình thành nội dung, nhưng lại là người khó chứng minh nhất rằng mình không chịu trách nhiệm về nội dung đó.

Khi một quyết định bị xem xét lại, người bị đặt câu hỏi đầu tiên thường không phải là người tham gia nhiều nhất, mà là người không thể chứng minh rằng mình không liên quan.

Luật sư Trương Anh Tú cho rằng, vấn đề không nằm ở việc cá nhân làm sai hay thiếu trách nhiệm. Nó nằm ở một khoảng lệch trong thiết kế: quy trình được xây dựng để phục vụ vận hành, trong khi trách nhiệm lại được xác định theo logic truy xét. Khi hai cấu trúc này không trùng nhau, quy trình không còn là một cơ chế bảo vệ đầy đủ.

Một bộ hồ sơ có thể chứng minh rằng các bước đã được thực hiện. Nhưng nó không chứng minh được rằng người ký đã thực sự kiểm soát nội dung của quyết định. Khi một con số, đặc biệt là con số định giá được đưa vào quyết định cuối cùng, nó không còn là con số của đơn vị tư vấn, mà đã trở thành một phần của quyết định mà người ký phải chịu trách nhiệm.

Do đó, kiểm soát không được tạo ra bởi số lượng chữ ký, mà bởi khả năng mỗi chữ ký có thể tự giải thích được vì sao nó tồn tại.

Điều này dẫn đến một câu hỏi mà bất kỳ người ra quyết định nào cũng khó tránh: Nếu quyết định này bị kiểm tra lại sau vài năm, liệu mình có thể tự giải thích được nó hay không? Câu hỏi đó không xuất hiện trong lúc ký nhưng lại xuất hiện đầu tiên khi rủi ro phát sinh. Quản lý vốn nhà nước vì thế không chỉ là bài toán về quy trình, mà còn là bài toán về cấu trúc trách nhiệm.

“Khi cấu trúc quyết định không trùng với cấu trúc trách nhiệm, người ký không còn đứng trong quy trình, mà đứng ở điểm cuối của trách nhiệm”, Luật sư Trương Anh Tú nhấn mạnh.

Theo Luật sư Trương Anh Tú, điều cần đặt ra không chỉ là quy trình đã đủ hay chưa, mà là quyết định đó có đủ khả năng tự bảo vệ khi bị xem xét lại hay không. Nếu không, mọi lớp kiểm soát phía trước dù đầy đủ cũng chỉ còn là bối cảnh của một quyết định không thể tự bảo vệ.

5 nghị định về quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp tiếp tục có hiệu lực

Tiếp tục hiệu lực Thông tư 36/2021/TT-BTC trong quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp

Trao quyền cho doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước triển khai dự án năng lượng chiến lược

Mạnh Tưởng