Trở lại Hủa Na

Men theo dòng sông Chu, vượt qua những cung đường đèo dốc vắt ngang lưng núi, tôi tìm về Hủa Na. Trong ký ức từ chuyến đi trước, nơi đây hiện lên với những ao cá, khu vườn xanh mướt và sắc hoa ban phủ kín những khoảng đồi trọc. Thế nhưng trong lần trở lại này, tôi muốn ngược dòng thời gian về với điểm khởi đầu. Đó là thuở Hủa Na còn là vùng rừng thiêng nước độc hoang vu, cái thời mà chưa một ai dám nghĩ một công trình thủy điện đồ sộ sẽ mọc lên giữa đại ngàn.

Nhà máy Thủy điện Hủa Na đã và đang góp phần làm đổi thay cả một vùng đất nghèo phía Tây Nghệ An.

Người đầu tiên tôi gặp trong chuyến đi này là anh Lô Văn Tấn - nhân viên bảo vệ nhà máy. Người đàn ông dân tộc Thái này sinh ra và lớn lên ngay tại mảnh đất Thông Thụ. Anh đã có 15, 16 năm gắn bó với Hủa Na, từ những ngày theo cán bộ dự án đi làm công tác đền bù, vận động bà con, cho đến khi nhà máy phát điện. Hỏi quê mình bây giờ so với ngày ấy thế nào, anh bảo: "Khác nhau một trời một vực. Trước khi xây nhà máy, khu vực này là rừng núi hoang sơ. Giờ thì đường xá đi lại thuận tiện, có điện, có phương tiện liên lạc, có trạm xá, bà con có công ăn việc làm".

Câu nói mộc mạc ấy khiến tôi nghĩ về những người đã dám đặt cược vào vùng đất này.

Anh Lô Văn Tấn - nhân viên bảo vệ đã gắn bó với Nhà máy Thủy điện Hủa Na từ những ngày đầu.

Dự án Thủy điện Hủa Na ban đầu do Tổng công ty Lắp máy Việt Nam (LILAMA) theo đuổi. Năm 2007, Tập đoàn Dầu khí Việt Nam, nay là Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM), cùng LILAMA thành lập Công ty Cổ phần Thủy điện Hủa Na để trực tiếp làm chủ đầu tư. Đây là dự án thủy điện đầu tiên do PETROVIETNAM đầu tư, Tổng công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam - CTCP (PV Power) trực tiếp chỉ đạo, đồng thời là công trình trọng điểm quốc gia trong Quy hoạch điện VI.

Phải đặt vào bối cảnh khi ấy mới thấy hết sức nặng của quyết định. Quế Phong khi ấy thuộc nhóm huyện nghèo nhất cả nước. Nhiều đơn vị tư vấn cho rằng dự án khó thực hiện; một báo cáo dài 17 trang liệt kê đủ thứ rủi ro, từ địa chất phức tạp, lòng hồ rộng, đến hạ tầng đường sá yếu kém, vận chuyển thiết bị vô cùng gian nan. Đó là nơi nhiều nhà đầu tư đã cân nhắc rồi lặng lẽ bỏ qua. PETROVIETNAM thì chọn ở lại.

Cái khó còn nhân lên khi dự án rơi đúng vào lúc kinh tế thế giới chao đảo vì khủng hoảng tài chính. Người đã đi cùng Hủa Na gần trọn chặng đường ấy là anh Đoàn Văn Trường - Phó Giám đốc Nhà máy Thủy điện Hủa Na. Anh lớn lên trên chính mảnh đất này và thuộc thế hệ kỹ sư đầu tiên có mặt ở công trường từ năm 2009.

Nhắc lại những năm đầu, anh Trường nói: "Quá trình đầu tư dự án gặp rất nhiều khó khăn về chuyển đổi chủ đầu tư, lại gặp đúng giai đoạn thị trường tài chính có nhiều biến động, giá vật tư vật liệu tăng đột biến, giá nhân công biến động. Để thực hiện thành công dự án này phải có sự hỗ trợ rất lớn, đặc biệt là về tài chính từ Tập đoàn cũng như Tổng công ty".

Anh Đoàn Văn Trường - Phó Giám đốc Nhà máy Thủy điện Hủa Na: Để thực hiện thành công dự án này phải có sự hỗ trợ rất lớn, đặc biệt là về tài chính từ Tập đoàn cũng như Tổng công ty

Chọn đúng nơi khó nhất, vào đúng lúc khó nhất, tôi cho rằng chỉ có thể gọi đó là bản lĩnh.

Trở ngại lớn nhất của Hủa Na những ngày đầu chính là hạ tầng giao thông. Anh Trường kể lại, thời điểm đó khu vực này rất thưa dân, anh em cán bộ phải đi qua các lối đường công vụ tạm và đối mặt với điều kiện sinh hoạt cực kỳ thiếu thốn. Thậm chí, khi chưa có cả đường công vụ, đơn vị thi công phải tháo rời máy khoan thành từng bộ phận, thuê người dân gùi bộ vào vị trí dự án rồi mới lắp ráp lại và mang theo lượng lương thực vừa đủ cho 10 ngày. Trong điều kiện ở lán tạm do nhà thầu để lại, nỗi lo lớn nhất của anh em chủ đầu tư luôn là nước sạch. Trải qua giai đoạn gian khó ấy, phải đến năm 2019, công ty mới chính thức xây dựng được khu nhà làm việc và nhà ở khang trang như hiện tại.

Thiên nhiên cũng chẳng dễ chiều lòng người. Địa chất hầm dẫn nước và hố móng nhà máy xấu hơn nhiều so với khảo sát, hơn 1.000m hầm phải gia cố bằng bê tông vòm chống. Trước sức ép tiến độ, chủ đầu tư và nhà thầu đã mạnh dạn bỏ 200m bê tông đường hầm dẫn dòng thi công, thay cầu bê tông bằng cầu thép định hình để rút ngắn thời gian.

Nhưng thử thách lớn nhất lại nằm ở lòng dân. Dự án phải di dời 14 bản vùng lòng hồ thuộc hai xã Đồng Văn và Thông Thụ (nay hợp nhất thành xã Thông Thụ), với 1.362 hộ, hơn 5.200 nhân khẩu, đến 13 điểm tái định cư. Khi ấy, các điểm tái định cư gần như chưa có điện, đường, trường, trạm. Anh Trường nhớ lại: "Đường giao thông rất khó khăn, chưa đi được ô tô vào tận các điểm, chúng tôi đều phải đi xe máy vào vận động bà con nhường đất lại cho dự án". Tháng 5/2012, chỉ trong khoảng 20 ngày, hơn 1.300 hộ dân đã chuyển về nơi ở mới trước giờ tích nước. Ổn định cuộc sống sau di dời, nhất là chuyện đất sản xuất, không thể xong trong một sớm một chiều mà cần sự đồng hành bền bỉ nhiều năm sau đó.

Đầu năm 2009, lãnh đạo PETROVIETNAM và PV Power đặt mục tiêu phát điện trong vòng 3 năm. Anh Trần Khắc Đồng - Phó Giám đốc Phân xưởng Vận hành sửa chữa Hủa Na - khi ấy là kỹ sư trẻ vừa hoàn thành khóa học ở Thủy điện Hòa Bình trở về. Anh Đồng nhớ lại: "Những ngày đầu về đây, nhà máy đang xây dựng dở dang, là một đại công trường rất khó khăn. Công việc bề bộn, sức ép tiến độ rất căng thẳng. Bọn mình đi theo các nhóm lắp máy để học hỏi kinh nghiệm, nắm bắt công nghệ, rồi được các nhà thầu chuyển giao, từng bước làm chủ công nghệ để vận hành nhà máy an toàn, hiệu quả ngay từ những ngày đầu tổ máy làm việc".

Anh Trần Khắc Đồng - Phó Giám đốc Phân xưởng Vận hành sửa chữa Nhà máy Thủy điện Hủa Na.

Mốc tích nước được ấn định vào ngày 4/7/2012. Nhắc lại những ngày nước rút ấy, anh Đồng kể: "Gần đến ngày tích nước còn rất nhiều việc phải làm. Để tích nước đúng thời hạn là cả một nỗ lực rất lớn của toàn thể cán bộ, công nhân viên Ban Quản lý dự án, Ban Quản lý sản xuất cũng như các nhà thầu và sự hỗ trợ của các đơn vị liên quan".

Lắp xong tổ máy, các kỹ sư lại bước vào chuỗi ngày thí nghiệm, hiệu chỉnh. Anh Đồng chia sẻ: "Để tổ máy đóng điện chạy thử thành công 72 giờ cũng là cả một quá trình rất gian nan. Trong lắp đặt không tránh khỏi thiếu sót, phải hiệu chỉnh cho tổ máy đạt thông số chính xác, an toàn để vận hành sau này".

Rồi cái giờ phút ấy cũng đến. 19 giờ 30 phút ngày 1/2/2013, Tổ máy số 1 công suất 90 MW hòa lưới điện quốc gia. Ngày 27/3/2013, Tổ máy số 2 tiếp bước. Tháng 9/2013, nhà máy được khánh thành với tổng mức đầu tư hơn 7.000 tỷ đồng. Khởi công năm 2008, phát điện quý I/2013, theo anh Trường, Hủa Na là công trình thủy điện về đích đúng tiến độ đề ra trong kế hoạch ban đầu.

Phía sau những mốc son ấy là những hy sinh lặng lẽ. Hai vợ chồng anh Đồng cùng làm việc ở nhà máy, các con mới 2 tuổi đã phải gửi về quê ở với ông bà nội. Anh tâm sự: "Thời gian ở bên hai con rất ít, bọn mình nhớ các cháu lắm. Phải thường xuyên gọi điện về nhà để an ủi, động viên và chỉ bảo các con". Ở Hủa Na, tôi biết, chuyện ấy không của riêng ai.

Với 2 tổ máy, tổng công suất 180 MW, sản lượng thiết kế bình quân hơn 700 triệu kWh mỗi năm, Hủa Na đã trở thành nguồn điện quan trọng của khu vực Bắc Trung Bộ. Hồ chứa còn có dung tích phòng lũ 100 triệu m³ cho hạ du sông Chu và bổ sung nước mùa kiệt.

Mỗi mùa mưa lũ, nhà máy lại bước vào một "trận chiến" thầm lặng. Mùa lũ là sạt lở, giao thông khó khăn, có cả những tình huống khẩn cấp. Anh Lô Văn Tấn cho hay: "Trong quá trình chống lũ, từ nhà máy, từ ban chỉ đạo cho đến những người ở cấp bậc nhỏ nhất như chúng tôi là bảo vệ đều tập trung hết sức cho công tác vận hành xả lũ, vừa bảo đảm an toàn, vừa duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh ổn định".

Vượt qua những năm đầu chật vật vì thủy văn bất lợi và áp lực trả nợ, Hủa Na nay đã đứng vững. Năm 2025, công ty ước đạt sản lượng điện hơn 1 tỷ kWh, vượt hơn 50% kế hoạch; mỗi năm đóng góp khoảng 200 tỷ đồng cho ngân sách tỉnh Nghệ An. Nhưng điều đáng quý còn nằm ở những bản làng quanh hồ.

Với những người con của đất này, sự đổi thay của Đồng Văn, Thông Thụ là thứ có thể nhìn thấy, chạm tay vào được. Là người lớn lên ở đây, anh Trường nói từ sự trải nghiệm của chính mình: "Dự án Thủy điện Hủa Na từ khi đầu tư xây dựng cho đến khi phát điện vận hành đã cải thiện rất lớn bộ mặt địa phương. Trước đây cơ sở hạ tầng thiếu thốn, bà con gặp nhiều khó khăn. Hiện nay điện, đường, trường, trạm đã hoàn thiện, cuộc sống của bà con đã phát triển hơn so với trước đây rất nhiều".

Cả 13 điểm tái định cư nay đã đủ điện, đường, trường, trạm; nhiều bản đạt chuẩn bản văn hóa. Từ nguồn vốn của mình và sự hỗ trợ của Tổng công ty, Tập đoàn, công ty đã xây trường học, hằng năm hỗ trợ nhà ở cho hộ nghèo, hộ neo đơn. Trên mặt hồ, hàng trăm lồng cá của bà con đã trở thành sinh kế mới, điều chưa từng có khi các bản còn nằm sâu trong rừng.

Phần lớn người lao động của nhà máy cũng là người địa phương. Anh Trường không giấu những ngày chật vật: "Giai đoạn công ty đang thu hồi vốn, mới đi vào phát điện nên thu nhập thời gian đầu tương đối thấp. Tuy nhiên đến nay, thu nhập bình quân đã tăng rõ rệt, tương đối cao so với mặt bằng chung trên địa bàn tỉnh Nghệ An".

Hủa Na hôm nay cũng đang viết tiếp câu chuyện của mình theo hướng xanh. Năm 2024, công ty mua lại Nhà máy Thủy điện Nậm Nơn (20 MW) ở Tương Dương. Hủa Na là một trong những đơn vị tiên phong bán chứng chỉ năng lượng tái tạo I-REC, đã bán hết phần sản lượng năm 2025 và đang chuẩn bị đàm phán cho phần sản lượng năm 2026. Công ty còn phát triển dịch vụ kỹ thuật, tham gia sửa chữa, bảo dưỡng cho nhiều nhà máy điện trong khu vực và cả nước; hỗ trợ 50% kinh phí để người lao động mua xe máy điện, một chương trình phúc lợi được anh Trường gọi là "đột phá" trên địa bàn.

Công ty đang đề xuất hhảo sát, nghiên cứu đầu tư dự án Thủy điện Hủa Na mở rộng và dự án điện mặt trời nổi trên hồ Thủy điện Hủa Na

Nói về chặng đường phía trước, anh Trường cho biết: "Hiện nay công ty đang tích cực tìm kiếm các dự án điện năng lượng tái tạo mới. Công ty đang xin khảo sát, nghiên cứu đầu tư dự án Thủy điện Hủa Na mở rộng và dự án điện mặt trời nổi trên hồ Thủy điện Hủa Na".

Chiều đến, tôi rời Hủa Na khi mặt hồ đã phẳng lặng, in bóng những dãy núi xanh thẫm. Gần 20 năm trước, PETROVIETNAM đã chọn nơi khó nhất để bắt đầu. Hôm nay, từ chính nơi khó ấy, dòng điện vẫn ngày đêm chảy về xuôi và ánh điện đã sáng trên những bản làng người Thái.

Trở lại Hủa Na, để thêm tin rằng có những quyết định không xuôi dòng nhưng thật sự dũng cảm làm đổi thay cả một vùng đất.

Sống chậm ở Hủa Na

Chuyện ghi ở Nhà máy Thủy điện Hủa Na

Thủy điện Hủa Na thắp sáng đại ngàn miền Tây xứ Nghệ

Những “kỹ sư nông dân” ở Nhà máy Thủy điện Hủa Na

Phong Sơn