Bài 1: Những người mở đường

Nhà máy Thủy điện Hủa Na hôm nay.

Một công trình kỳ vĩ

Giữa trùng điệp núi rừng miền Tây Nghệ An, nơi thượng nguồn sông Chu len lỏi qua những dãy núi cao sát biên giới Việt - Lào, Nhà máy Thủy điện Hủa Na hiện lên như một công trình kỳ vĩ giữa đại ngàn. Con đập bê tông sừng sững, phía sau là hồ nước rộng lớn trải dài giữa những cánh rừng. Từ dòng nước được tích tụ giữa núi non, những đường hầm xuyên lòng đất đưa nước về hai tổ máy có tổng công suất 180 MW, biến sức mạnh của thiên nhiên thành nguồn điện phục vụ sản xuất và đời sống.

Nhìn diện mạo Hủa Na hôm nay, thật khó hình dung vùng đất này từng là một trong những địa bàn đặc biệt khó khăn của tỉnh Nghệ An. Những con đường trải nhựa dẫn vào nhà máy, các hạng mục công trình kiên cố và khuôn viên xanh mát đã phần nào che khuất dấu vết của một thời gian khó. Nhưng với những người từng đặt những viên đá đầu tiên trên công trường, ký ức về Hủa Na vẫn là những cung đường quanh co, những sườn núi dựng đứng, những ngày mưa đất đá đổ xuống chắn lối và những chuyến xe chở vật tư phải dò từng đoạn đường hiểm trở.

Hơn hai thập niên trước, khi những đoàn khảo sát đầu tiên đặt chân đến vùng đất Đồng Văn, Thông Thụ (khi ấy thuộc huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An), không ít người đã hoài nghi về tính khả thi của dự án. Địa chất phức tạp, địa hình chia cắt, đường giao thông chưa đáp ứng yêu cầu vận chuyển thiết bị siêu trường, siêu trọng, trong khi khối lượng xây dựng và di dân, tái định cư quá lớn. Có chuyên gia tư vấn đã lập một bản báo cáo dài 17 trang để phân tích những trở ngại, cho rằng đây là nhiệm vụ gần như không thể thực hiện. Ngay cả đường vào công trình cũng khác thường. Nếu tại nhiều nhà máy thủy điện, tuyến đường tiếp cận thường dẫn đến nhà máy trước rồi mới lên khu vực đập, thì ở Hủa Na, do địa hình đặc biệt và chỉ có một con đường độc đạo, phương tiện phải leo lên những sườn núi, đi qua khu vực đập rồi mới vòng xuống nhà máy.

Cái khó chồng lên cái khó, khiến khoảng cách địa lý vốn đã xa lại càng thêm cách trở. Vậy nhưng, chính tại nơi tưởng chừng chỉ có núi cao, vực sâu và những bài toán nan giải ấy, Tập đoàn Dầu khí Việt Nam, nay là Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM) đã quyết định triển khai một công trình năng lượng quan trọng. Thủy điện Hủa Na trở thành dự án thủy điện đầu tiên do PETROVIETNAM đầu tư, với sự chỉ đạo trực tiếp của Tổng công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam (PV Power).

Quyết định ấy xuất phát từ trách nhiệm của PETROVIETNAM trong việc tham gia phát triển nguồn điện, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Nhưng từ chủ trương đến hiện thực là một khoảng cách rất dài, đòi hỏi không chỉ nguồn vốn, công nghệ hay những nhà thầu có kinh nghiệm, mà còn cần một tập thể đủ bản lĩnh để theo đuổi mục tiêu đến cùng.

Nhà máy Thủy điện Hủa Na những ngày đầu thi công, xây dựng.

Còn nhớ vào đầu năm 2009, tại một cuộc giao ban trên công trường, lãnh đạo PETROVIETNAM và PV Power đã yêu cầu chủ đầu tư cùng các nhà thầu lớn như Sông Đà, LILAMA tập trung nguồn lực, phấn đấu đưa nhà máy phát điện trong khoảng 3 năm. Với điều kiện của Hủa Na khi ấy, mục tiêu này thực sự là một thử thách. Bởi phía trước là hàng loạt hạng mục phải triển khai đồng thời: xây dựng đập, đào hầm dẫn nước dài gần 4 km, thi công nhà máy, lắp đặt hai tổ máy phát điện, hoàn thiện đường dây truyền tải, đồng thời giải phóng mặt bằng và di dời hàng nghìn người dân khỏi vùng lòng hồ.... Chỉ một mắt xích bị đình trệ cũng có thể kéo theo sự chậm trễ của toàn bộ công trình.

Ông Bùi Huy Thành, Phó Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Công ty Cổ phần Thủy điện Hủa Na nhớ lại, giai đoạn 2010-2012, công trường phải đối diện với sức ép từ nhiều phía. Giá vật tư biến động, lãi suất ngân hàng tăng cao, điều kiện thi công khắc nghiệt, trong khi thời hạn tích nước và phát điện ngày càng đến gần. Có những thời điểm, theo lời ông Thành, khối lượng công việc và áp lực tiến độ lớn đến mức tưởng chừng "vỡ trận".

Giữa hoàn cảnh ấy, những người lao động PETROVIETNAM hiểu rằng, khó khăn sẽ không tự qua đi. Núi không tự mở đường, dòng sông không tự nhường lối, những vướng mắc về kỹ thuật, nguồn vốn hay mặt bằng càng không thể giải quyết bằng sự chờ đợi. Muốn công trình về đích, từng người phải bắt tay vào việc, từng bộ phận phải tìm ra lời giải cho phần việc của mình. Ở Hủa Na, tinh thần tiên phong của người đảng viên được thử thách theo cách rất cụ thể. Là người cầm cờ đi trước, nhưng cũng là người tiên phong gánh vác những công việc nặng nhọc nhất, khó khăn nhất.

Các kỹ sư, công nhân Thủy điện Hủa Na những ngày đầu thi công, xây dựng nhà máy.

Người mở đường cũng là người nhận việc khó

Những năm tháng xây dựng Thủy điện Hủa Na là một cuộc chạy đua với thời gian, trong đó mỗi trở ngại về kỹ thuật đều có thể trở thành điểm nghẽn ảnh hưởng đến tiến độ toàn dự án. Muốn giữ được mục tiêu phát điện, đội ngũ cán bộ, kỹ sư không thể chỉ làm theo những phương án đã định sẵn, mà phải liên tục nghiên cứu, điều chỉnh và sáng tạo trên cơ sở điều kiện thực tế.

Một trong những bài toán khó nhất nằm ở hệ thống hầm dẫn dòng và hầm dẫn nước. Địa chất phức tạp khiến việc thi công phải được tính toán kỹ lưỡng, trong khi yêu cầu an toàn và chất lượng công trình không cho phép bất kỳ sự chủ quan nào. Theo ký ức của ông Trần Văn Biên, nguyên Phó Giám đốc phụ trách kỹ thuật Công ty Cổ phần Thủy điện Hủa Na, trong quá trình triển khai, lãnh đạo dự án và các nhà thầu đã nhiều lần ngồi lại cùng những chuyên gia thủy điện hàng đầu Việt Nam để đánh giá địa chất, lựa chọn phương án thi công phù hợp.

Từ những cuộc trao đổi ấy, một giải pháp kỹ thuật táo bạo đã được đưa ra: điều chỉnh kết cấu, lược bỏ khoảng 200 m bê tông tại hầm dẫn dòng trên cơ sở kết quả khảo sát và tính toán kỹ thuật. Giải pháp được thực hiện thành công, góp phần rút ngắn thời gian thi công một trong những hạng mục quan trọng của dự án.

Một câu chuyện khác liên quan đến đường vận chuyển thiết bị. Khi tuyến đường Tây Nghệ An chưa hoàn thành theo tiến độ, việc đưa vật tư, máy móc vào công trường đứng trước nguy cơ bị ảnh hưởng. Thay vì ngồi chờ tuyến đường hoàn thiện, lãnh đạo và đội ngũ kỹ thuật quyết định mở đường công vụ, sử dụng cầu thép định hình thay cho phương án cầu bê tông cốt thép. Nhìn qua, đó chỉ là một sự điều chỉnh trong biện pháp thi công. Nhưng với một công trình nằm sâu giữa núi rừng, nơi mỗi chuyến thiết bị đến chậm đều có thể ảnh hưởng đến cả dây chuyền công việc, lựa chọn ấy có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nó cho thấy sự quyết đoán của những người làm dự án: thay đổi cách làm để giữ vững mục tiêu, không vin vào hoàn cảnh khó khăn để chấp nhận chậm trễ. Tại hạng mục hầm dẫn nước, việc chuyển từ cốp pha đơn sang cốp pha kép giúp nâng cao hiệu quả thi công. Trong mùa lũ năm 2011, khi đập chính chưa hoàn thành, các đơn vị tiếp tục nghiên cứu, điều chỉnh phương án dẫn nước để bảo đảm an toàn và duy trì tiến độ.

Những giải pháp ấy không phải kết quả của sự liều lĩnh. Đằng sau mỗi quyết định là quá trình tính toán, đánh giá kỹ thuật và cân nhắc trách nhiệm. Bởi làm thủy điện, nhất là giữa vùng địa chất phức tạp như Hủa Na, chỉ một sơ suất cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Chính vì vậy, tinh thần dám nghĩ, dám làm tại Hủa Na luôn đi cùng với kỷ luật và yêu cầu an toàn. Sáng tạo không có nghĩa là làm bằng mọi giá, mà là tìm giải pháp tốt hơn trong giới hạn nghiêm ngặt về chất lượng và kỹ thuật.

Nhìn lại những đột phá trên công trường, ông Trần Văn Biên từng khẳng định: “Yếu tố quyết định sự thành bại đó là sức mạnh nội lực, đoàn kết trên dưới một lòng, khẳng định trí tuệ của người Việt”. Câu nói ấy phần nào lý giải vì sao một công trình từng bị đánh giá là quá khó lại có thể từng bước vượt qua những trở ngại tưởng chừng không thể khắc phục.

Đằng sau những sáng kiến về kỹ thuật là sự đồng lòng của hàng nghìn người lao động, từ chủ đầu tư, các đơn vị tư vấn đến những công nhân trực tiếp thi công trên công trường. Những kỹ sư nhiều kinh nghiệm làm việc cùng lớp kỹ sư trẻ, những cán bộ quản lý bám sát từng hạng mục và các nhà thầu trong nước cùng tìm giải pháp để đưa công trình tiến về phía trước.

Giữa vùng núi xa xôi, nơi điều kiện sinh hoạt còn nhiều thiếu thốn, tình đồng đội trở thành một nguồn sức mạnh đặc biệt. Người đi trước dìu dắt người đi sau, người có kinh nghiệm hỗ trợ người mới vào nghề, các bộ phận hỗ trợ nhau giải quyết những công việc không thể hoàn thành riêng lẻ.

Với những người làm việc trên một công trình thủy điện, câu nói dân dã “tối lửa tắt đèn có nhau” mang một ý nghĩa rất gần gũi. Bởi công việc không kết thúc khi trời tối, nhất là trong những thời điểm mưa lớn, lũ về hay khi một hạng mục quan trọng bước vào giai đoạn thi công quyết định. Chính trong những thời khắc ấy, sự phối hợp và trách nhiệm của đồng đội trở thành điểm tựa quan trọng giúp tập thể vượt qua thử thách.

Trên công trường, không bao giờ có chỗ cho tâm lý “ngồi mát ăn bát vàng”. Những người giữ trách nhiệm lãnh đạo càng phải sâu sát công việc, cùng tập thể tìm cách tháo gỡ khó khăn. Thước đo của tinh thần tiên phong bởi vậy không nằm ở những lời nói hoa mỹ mà ở khả năng hoàn thành nhiệm vụ.

Nếu những sáng kiến kỹ thuật là minh chứng cho trí tuệ và bản lĩnh của người lao động PETROVIETNAM, thì cuộc di dân, tái định cư vùng lòng hồ lại cho thấy một phương diện khác của tinh thần trách nhiệm: đặt lợi ích chung trong sự hài hòa với đời sống của nhân dân. Để xây dựng hồ chứa Thủy điện Hủa Na, dự án phải di dời 1.362 hộ dân với hơn 5.000 nhân khẩu của 14 bản thuộc hai xã Đồng Văn và Thông Thụ khi đó, đưa bà con đến 13 điểm tái định cư. Đây là công việc đặc biệt khó khăn bởi phía sau mỗi nếp nhà là cả một đời sống đã hình thành qua nhiều thế hệ. Người dân phải rời ruộng nương, nơi chôn nhau cắt rốn, thay đổi môi trường sống và từng bước gây dựng sinh kế tại nơi ở mới.

Đảng viên, kỹ sư Bùi Ngọc Thiêm có gần 20 năm công tác tại Hủa Na - từng đi tu nghiệp ở Nhật Bản - là cán bộ chuyên trách tái định cư cho người dân chia sẻ: "Với cán bộ dự án, việc di chuyển nhà cửa, tài sản và tổ chức các khu tái định cư mới chỉ là một phần của nhiệm vụ. Quan trọng hơn là làm sao để bà con hiểu, tin tưởng, đồng thuận và có điều kiện ổn định cuộc sống lâu dài. Trong hoàn cảnh ấy, công tác dân vận có ý nghĩa quyết định".

Báo cáo tổng kết năm 2012 của Đảng bộ Công ty xác định đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của mỗi cán bộ, đảng viên trong tuyên truyền, vận động, giải thích chính sách và hỗ trợ nhân dân thực hiện di dời. Ông Thiêm cũng như các cán bộ tham gia công tác tái định cư phải đến từng bản, từng hộ, cùng chính quyền địa phương giải quyết các vướng mắc phát sinh. Công việc đòi hỏi sự kiên trì, bởi không thể chỉ dùng mệnh lệnh hành chính để thuyết phục người dân rời bỏ nơi sinh sống quen thuộc. Sự đồng thuận của nhân dân không phải điều đương nhiên có được, mà cần được vun đắp từ cách ứng xử, tinh thần trách nhiệm và việc thực hiện các cam kết về tái định cư.

Những ngày cao điểm di dân năm 2012 đã trở thành ký ức khó quên, với hình ảnh từng đoàn người mang theo đồ đạc, vật dụng, gia súc, gia cầm rời bản cũ đến nơi ở mới. Cán bộ dự án, chính quyền địa phương và các lực lượng hỗ trợ, trong đó có lực lượng vũ trang Quân khu 4, đã cùng tham gia vào cuộc di dời quy mô lớn.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng, nguyên Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Thủy điện Hủa Na nhớ lại: Kết quả di dân, tái định cư là thành quả của sự thống nhất, đoàn kết giữa chủ đầu tư, các nhà thầu, cấp ủy, chính quyền và nhân dân địa phương. Điều đáng quý là trong những chia sẻ về thành công của dự án, ông Hùng không quên nhắc đến những hy sinh của đồng bào vùng lòng hồ. Bởi để có một công trình phát điện phục vụ đất nước, đã có hàng nghìn con người phải bắt đầu lại cuộc sống trên những mảnh đất mới. Cho đến cuối tháng 6/2012, công tác di dời các hộ dân khỏi vùng lòng hồ cơ bản hoàn thành, tạo điều kiện để công trình tiến hành đóng hầm dẫn dòng, tích nước vào ngày 4/7/2012.

Chi bộ Công ty Cổ phần Thủy điện Hủa Na được thành lập từ cuối năm 2007 với hơn 10 đảng viên, đến nay Đảng bộ Công ty đã chạm mốc 60 đảng viên.

Nơi nghị quyết được viết bằng những việc làm cụ thể

Đằng sau hành trình vượt khó của Thủy điện Hủa Na là quá trình trưởng thành của tổ chức Đảng, từ một Chi bộ chỉ có hơn 10 đảng viên những ngày đầu thành lập đến Đảng bộ cơ sở giữ vai trò hạt nhân chính trị trong lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ sản xuất kinh doanh.

Theo Phó Bí thư Bùi Huy Thành, khi Công ty mới hình thành, cùng với bộ máy chuyên môn, Chi bộ Đảng và các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội được kiện toàn. Ban đầu, Chi bộ trực thuộc Đảng bộ huyện Quế Phong. Đến giai đoạn 2009-2010, tổ chức Đảng chuyển sinh hoạt theo hệ thống Đảng bộ PETROVIETNAM, từng bước gắn hoạt động xây dựng Đảng với nhiệm vụ đầu tư, xây dựng và phát triển doanh nghiệp.

Ngày 22/8/2012, giữa thời điểm công trình đang bước vào giai đoạn nước rút, Chi bộ cơ sở Công ty Cổ phần Thủy điện Hủa Na được chuyển thành Đảng bộ cơ sở. Khi ấy, Đảng bộ có 38 đảng viên, sinh hoạt tại 3 chi bộ trực thuộc. Sự phát triển về tổ chức diễn ra cùng với yêu cầu ngày càng cao trong công tác lãnh đạo. Với một dự án có khối lượng công việc lớn, nhiều đơn vị cùng tham gia, những khó khăn không chỉ xuất hiện trong thi công mà còn ở công tác quản lý tài chính, giải phóng mặt bằng, điều phối tiến độ và tổ chức nhân lực.

Báo cáo tổng kết năm 2012 của Đảng bộ Công ty cho thấy, bên cạnh yêu cầu hoàn thành công trình, chủ đầu tư phải đối diện với áp lực gia tăng tổng mức đầu tư do biến động giá cả và các yếu tố chi phí. Tại thời điểm ấy, tổng mức đầu tư được phê duyệt là 5.964 tỷ đồng, trong khi ước tính chi phí thực tế có thể vượt 7.000 tỷ đồng.

Điều đó có nghĩa là mỗi sự chậm trễ đều có thể khiến gánh nặng chi phí tăng thêm, trong khi những khoản vay và lãi ngân hàng vẫn phải được tính toán, cân đối. Đây là thời điểm đòi hỏi sự lãnh đạo tập trung, quyết liệt và khả năng phối hợp hiệu quả giữa cấp ủy, HĐQT, Ban Giám đốc cùng các đơn vị liên quan.

Ông Thành cho biết, trong giai đoạn khó khăn nhất, mọi chủ trương, nghị quyết của tổ chức Đảng đều hướng vào nhiệm vụ chính trị số một là bảo đảm tiến độ và chất lượng dự án. Lãnh đạo PETROVIETNAM, PV Power, Công ty và Tổ công tác đặc biệt của tỉnh Nghệ An thường xuyên tổ chức giao ban, có những cuộc họp kéo dài đến đêm để kịp thời giải quyết những vướng mắc phát sinh. Từ thực tiễn đó, vai trò lãnh đạo của tổ chức Đảng được thể hiện qua những công việc cụ thể: rà soát tiến độ, xác định những hạng mục cần ưu tiên, phối hợp giải quyết khó khăn về vốn, lựa chọn biện pháp thi công phù hợp và huy động các lực lượng tham gia công tác di dân, tái định cư.

Nghị quyết muốn đi vào cuộc sống phải trả lời được những câu hỏi rất thực tế: việc gì đang vướng? ai chịu trách nhiệm? giải quyết bằng cách nào? và đến bao giờ phải hoàn thành? Đối với Hủa Na, công tác xây dựng Đảng gắn với nhiệm vụ chuyên môn ngay từ những ngày đầu cũng bởi tính chất đặc biệt của một công trình lớn, nơi hiệu quả lãnh đạo được kiểm chứng qua từng mốc tiến độ và từng nhiệm vụ được hoàn thành.

Ở đó, người đảng viên không thể chỉ tiên phong trong lời nói. Khi công việc thuận lợi, tinh thần trách nhiệm có thể chưa bộc lộ hết; nhưng trước những bài toán khó, sự gương mẫu phải thể hiện bằng việc dám nhận phần việc nặng, kiên trì theo đuổi giải pháp và chịu trách nhiệm đối với kết quả công việc.

Dân gian có câu “thùng rỗng kêu to”, hàm ý phê phán lối nói nhiều mà làm ít. Trên một công trường như Hủa Na, những lời hô hào nếu không đi kèm hành động sẽ khó tạo ra kết quả. Bởi tiến độ công trình không chờ đợi những bản báo cáo đẹp, còn các hạng mục kỹ thuật chỉ có thể hoàn thành bằng trí tuệ, công sức và tính kỷ luật của người lao động. Chính trong những thử thách ấy, tinh thần tiên phong của đội ngũ cán bộ, đảng viên từng bước được khẳng định. Mỗi sáng kiến được áp dụng, mỗi khó khăn được tháo gỡ, mỗi mốc tiến độ được giữ vững đều góp phần củng cố niềm tin của tập thể vào mục tiêu chung.

Ngày 4/7/2012, công trình Thủy điện Hủa Na chính thức đóng hầm dẫn dòng, bắt đầu tích nước hồ chứa. Đó là thời khắc có ý nghĩa đặc biệt, bởi phía sau quyết định đóng cửa van là thành quả của cả một quá trình thi công, kiểm soát an toàn và di dân, tái định cư với khối lượng công việc khổng lồ. Từ dấu mốc ấy, công trường tiếp tục bước vào giai đoạn lắp đặt thiết bị, hoàn thiện các hạng mục cuối cùng. Ngày 20/10/2012, rotor tổ máy số 1 được hạ thành công. Đến ngày 14/12/2012, rotor tổ máy số 2 tiếp tục được lắp đặt, đưa công trình tiến gần hơn tới mục tiêu phát điện.

Tháng 1/2013, tổ máy đầu tiên chính thức hòa lưới điện quốc gia, trong quý I/2013, cả hai tổ máy đã phát điện, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ một đại công trường giữa núi rừng sang một công trình năng lượng bắt đầu thực hiện sứ mệnh cung cấp điện cho đất nước. Ngày 20/9/2013, Nhà máy Thủy điện Hủa Na chính thức khánh thành, đồng thời đón nhận Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ về thành tích đưa nhà máy phát điện đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng chia sẻ, trong cuộc đời những người làm thủy điện, có 3 thời khắc đặc biệt đáng nhớ: ngăn sông, tích nước và phát điện lên lưới. Với Hủa Na, cả ba dấu mốc ấy đều gắn với những thử thách lớn mà tập thể chủ đầu tư, các nhà thầu, người lao động và nhân dân vùng dự án đã cùng nhau vượt qua.

Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy công trình được xây dựng từ những quyết định đầu tư, những giải pháp kỹ thuật và sức lao động của hàng nghìn con người. Nhưng để tất cả những nguồn lực ấy cùng hướng về một mục tiêu, vượt qua những thời điểm khó khăn nhất, cần có sự đoàn kết, kỷ luật và vai trò lãnh đạo, tổ chức thực hiện của tổ chức Đảng. Và với những người đảng viên Hủa Na, hành trình vượt khó vì thế chưa bao giờ dừng lại ở ngày công trình hoàn thành...

(Còn nữa)

Chuyện ghi ở Nhà máy Thủy điện Hủa Na

Thủy điện Hủa Na thắp sáng đại ngàn miền Tây xứ Nghệ

Những “kỹ sư nông dân” ở Nhà máy Thủy điện Hủa Na

Trở lại Hủa Na

Đoàn Minh Tiến