Cần đột phá cơ chế để TP HCM tự chủ tài chính tương xứng với vai trò đầu tàu

TS Trần Quang Thắng: Nút thắt lớn nhất của TP HCM nằm ở tỷ lệ điều tiết ngân sách quá thấp, khiến thành phố chỉ được giữ lại một phần nhỏ nguồn thu do chính mình tạo ra, từ đó hạn chế đáng kể khả năng đầu tư hạ tầng, dịch vụ công và các dự án chiến lược.

PV: Thưa ông, TP HCM đóng góp ngân sách lớn nhất cả nước, nhưng mức độ tự chủ tài chính vẫn còn hạn chế. Theo ông, những nút thắt cốt lõi nằm ở đâu?

TS Trần Quang Thắng: TP HCM là địa phương đóng góp ngân sách lớn nhất cả nước, nhưng mức độ tự chủ tài chính lại chưa tương xứng với vai trò đầu tàu kinh tế và nhu cầu đầu tư rất lớn của một đô thị hơn 10 triệu dân. Nút thắt lớn nhất nằm ở tỷ lệ điều tiết ngân sách quá thấp, khiến thành phố chỉ được giữ lại một phần nhỏ nguồn thu do chính mình tạo ra, từ đó hạn chế đáng kể khả năng đầu tư hạ tầng, dịch vụ công và các dự án chiến lược. Đây là điểm nghẽn mang tính chi phối, kéo theo hàng loạt hạn chế khác.

Bên cạnh đó, phân cấp - phân quyền tài chính vẫn còn hạn chế khi thành phố chưa được trao quyền tự quyết đối với nhiều sắc thuế, phí và lệ phí quan trọng, khiến việc tạo nguồn thu mới phù hợp với đặc thù đô thị lớn gặp nhiều khó khăn. Quyền quyết định chi tiêu và đầu tư công vẫn phụ thuộc nhiều cấp. Khả năng huy động vốn cũng bị cản trở bởi quy trình phê duyệt kéo dài, hạn mức vay nợ bị khống chế cứng, trong khi các công cụ như PPP hay trái phiếu đô thị chưa được trao quyền đầy đủ để phát huy hiệu quả.

Ngoài ra, cơ chế nhân sự và tiền lương chưa đủ linh hoạt để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực quản trị. Việc khai thác không gian phát triển và giá trị đất đai cũng chưa tương xứng khi thành phố chưa có cơ chế giữ lại phần lớn giá trị gia tăng từ đất sau đầu tư hạ tầng.

TP HCM đang đối mặt với nhiều nút thắt về cơ chế tài chính, nhưng tỷ lệ điều tiết ngân sách quá thấp là điểm nghẽn lớn nhất, chi phối và làm trầm trọng thêm các hạn chế khác. Việc tháo gỡ nút thắt này là điều kiện tiên quyết để thành phố nâng cao năng lực tự chủ, đầu tư hạ tầng, cải thiện chất lượng sống và duy trì vai trò đầu tàu kinh tế quốc gia.

PV: Nghị quyết 260/2025/QH15 được kỳ vọng tháo gỡ các rào cản của Nghị quyết 98/2023/QH15. Theo ông, nghị quyết mới đã thực sự tạo “không gian chính sách đủ rộng” cho TP HCM hay chưa? Có cần thêm cơ chế đột phá nào không, thưa ông?

TS Trần Quang Thắng: Nghị quyết 98 đã mở ra một số cơ chế đặc thù nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển của một siêu đô thị. Nghị quyết 260 ra đời đã mở rộng thêm dư địa khi tăng quyền chủ động trong thu - chi ngân sách, nới trần vay và bội chi, đa dạng hóa công cụ huy động vốn như PPP, trái phiếu đô thị, đồng thời phân cấp mạnh hơn trong phê duyệt đầu tư công và cho phép thí điểm một số điều chỉnh về thuế suất.

Những thay đổi này giúp thành phố linh hoạt hơn so với Nghị quyết 98. Tuy nhiên, những cải tiến này vẫn chưa giải quyết triệt để các điểm nghẽn cốt lõi. Để bứt phá, thành phố cần thêm các cơ chế đột phá về điều tiết ngân sách, thuế đô thị, huy động vốn và khai thác giá trị đất đai.

Tỷ lệ điều tiết ngân sách vẫn là rào cản lớn nhất khi chưa tương xứng với mức đóng góp của thành phố. Quyền tự quyết về thuế đô thị còn hạn chế, chưa cho phép thử nghiệm các công cụ tài chính hiện đại như thuế tài sản theo giá thị trường, thuế chống đầu cơ đất, phí ùn tắc hay thuế môi trường đô thị.

TP HCM chỉ thật sự chuyển từ “tăng trưởng truyền thống” sang tạo nguồn thu mới khi có thể tái thiết kế cả không gian phát triển, thể chế tài chính và hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng - dịch vụ kỹ thuật cao.

Hạn mức vay và cơ chế huy động vốn dù đã được nới nhưng vẫn mang tính khống chế chung, chưa phản ánh đúng nhu cầu đầu tư rất lớn, đồng thời thiếu cơ chế vay theo dự án có khả năng hoàn vốn.

Để tạo ra không gian chính sách thực sự đủ rộng, TP HCM cần những đột phá mạnh mẽ hơn như cơ chế điều tiết ngân sách linh hoạt theo mức đóng góp, quyền thí điểm các sắc thuế đô thị đặc thù (thuế tài sản, thuế đô thị và các công cụ quản lý giao thông, môi trường); Cơ chế vay nợ theo dự án không tính toàn bộ vào trần nợ địa phương và các công cụ khai thác giá trị đất đai gắn với phát triển hạ tầng như metro, vành đai, đô thị mới.

Song song với đó là cơ chế nhân sự - tiền lương đặc thù nhằm nâng cao năng lực quản trị. Khi những yếu tố này được tháo gỡ đồng bộ, thành phố mới có thể đạt mức tự chủ tài chính tương xứng với vai trò đầu tàu.

PV: Theo ông, TP HCM cần làm gì để chuyển từ “tăng trưởng dựa vào truyền thống” sang tạo nguồn thu mới từ công nghiệp, năng lượng và dịch vụ kỹ thuật cao?

TS Trần Quang Thắng: TP HCM chỉ thật sự chuyển từ “tăng trưởng truyền thống” sang tạo nguồn thu mới khi có thể tái thiết kế cả không gian phát triển, thể chế tài chính và hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng - dịch vụ kỹ thuật cao như một “hệ sinh thái công nghệ”, chứ không chỉ là vài khu công nghệ cao và vài dự án FDI đẹp trên giấy.

Hiện nay, tăng trưởng vẫn dựa nhiều vào bất động sản, xây dựng, dịch vụ tiêu dùng và gia công lắp ráp, những lĩnh vực có giá trị gia tăng thấp và thiếu bền vững. Các ngành này giá trị gia tăng thấp, dễ tổn thương, không tạo nguồn thu bền vững. TP HCM cần bước sang mô hình mới dựa trên công nghiệp công nghệ cao - năng lượng xanh - dịch vụ kỹ thuật cao để duy trì vai trò đầu tàu.

Trong giai đoạn tới, thành phố cần định hình 3 trụ cột nguồn thu mới:

Thứ nhất là công nghiệp công nghệ cao, tập trung vào bán dẫn, robot - tự động hóa, cơ khí chính xác, công nghệ sinh học - dược, với trọng tâm không chỉ là thu hút đầu tư mà phải xây dựng hệ sinh thái tích hợp từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất đến logistics và tài chính.

Thứ hai là năng lượng xanh và hạ tầng năng lượng thông minh, bao gồm phát triển điện khí LNG, điện mặt trời mái nhà, lưu trữ năng lượng và tiêu chuẩn xanh cho khu công nghiệp. Gắn quy hoạch năng lượng với quy hoạch công nghiệp và đô thị. Chuẩn bị cho các cơ chế như thuế carbon, CBAM, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ.

Thứ ba là dịch vụ kỹ thuật cao, hướng tới xây dựng TP HCM thành trung tâm R&D, thiết kế, tài chính công nghệ, logistics thông minh và dữ liệu của cả vùng. Liên kết đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp để hình thành “đô thị - đại học - công nghệ”.

Để hiện thực hóa, thành phố cần tái thiết kế không gian phát triển theo chuỗi giá trị, quy hoạch lại khu công nghiệp, khu công nghệ cao, logistics theo chuỗi giá trị, không theo địa giới hành chính theo địa giới hành chính; Đổi mới thể chế tài chính, giữ lại giá trị đất đai, thuế tài sản, phí môi trường, phí ùn tắc để tái đầu tư cho công nghiệp - năng lượng - dịch vụ kỹ thuật cao; :ựa chọn FDI có chất lượng gắn với yêu cầu chuyển giao công nghệ.

Đồng thời nâng cấp doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu bằng việc hỗ trợ doanh nghiệp trở thành nhà cung ứng cấp cho chuỗi công nghệ cao. Cùng với đó là đầu tư mạnh cho nguồn nhân lực kỹ thuật cao thông qua cơ chế đào tạo và đãi ngộ phù hợp.

Chỉ khi xây dựng được một hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng - dịch vụ kỹ thuật cao hoàn chỉnh, TP HCM mới có thể tạo ra nguồn thu bền vững và duy trì vai trò đầu tàu kinh tế trong dài hạn.

	TP HCM tăng cường giám sát thị trường xăng dầu, bảo đảm nguồn cung
	TP HCM triển khai các giải pháp thúc đẩy giao thông công cộng
	TP HCM "đánh thức" tiềm năng giao thông công cộng
	TP HCM tăng tốc loạt dự án kết nối sân bay Long Thành

Phương Thảo