Doanh nghiệp nhà nước cần được trao quyền tương xứng với trách nhiệm

07:31 | 18/08/2026

56 lượt xem

(PetroTimes) - Trao đổi với PetroTimes, Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm cho rằng, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) không cần đặc quyền vì mang vốn nhà nước, nhưng cũng không nên chịu những bất lợi cạnh tranh không cần thiết từ chính cơ chế quản lý vốn. Cạnh tranh bình đẳng chỉ thực sự có ý nghĩa khi tài sản Nhà nước vẫn được giám sát chặt, còn doanh nghiệp được trao quyền quyết định tương xứng với trách nhiệm.

Cạnh tranh theo thị trường nhưng phải có quyền quyết định

Một nghịch lý đáng chú đối với DNNN hiện nay là doanh nghiệp được yêu cầu hoạt động theo cơ chế thị trường, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, cạnh tranh với khu vực tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Thế nhưng, rào cản lớn nhất hiện nay là cấu trúc quản lý và kiểm soát vốn quá đặc thù. Cơ chế này đang vô tình bó buộc các quyết định chiến lược của doanh nghiệp, từ mua bán - sáp nhập cho đến mở rộng ngành nghề kinh doanh.

Doanh nghiệp nhà nước cần được trao quyền tương xứng với trách nhiệm

Doanh nghiệp nhà nước cần được trao quyền quyết định tương xứng với trách nhiệm. (Ảnh minh họa)

Nếu chỉ nhìn vào những lợi thế mà DNNN có thể được hưởng do Nhà nước nắm giữ vốn, cạnh tranh bình đẳng dễ được hiểu là phải loại bỏ đặc quyền và đặt DNNN vào cùng một sân chơi với doanh nghiệp tư nhân, FDI. Theo Luật sư Trương Anh Tú, cách tiếp cận đó cần thiết nhưng chưa đầy đủ.

Bình đẳng không chỉ là xóa bỏ những ưu thế riêng từ nguồn vốn nhà nước, mà còn là gỡ bỏ những ràng buộc khiến doanh nghiệp chịu bất lợi chỉ vì nguồn gốc sở hữu.

Tinh thần này phù hợp với các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước khi xác định kinh tế nhà nước bình đẳng trước pháp luật với các khu vực kinh tế khác, cùng phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh, đồng thời tiếp cận công bằng, công khai, minh bạch các nguồn lực, thị trường và cơ hội phát triển.

Nếu vì yêu cầu bảo vệ vốn mà mọi quyết định quan trọng đều phải trải qua quá nhiều tầng xin ý kiến, thẩm định và phê duyệt, DNNN có thể được bảo vệ khỏi một số quyết định sai nhưng đồng thời cũng bị hạn chế khả năng đưa ra những quyết định đúng vào đúng thời điểm.

Sự khác biệt này càng rõ khi DNNN cạnh tranh trực tiếp với doanh nghiệp tư nhân và FDI. Một doanh nghiệp tư nhân khi nhìn thấy cơ hội đầu tư có thể quyết định tương đối nhanh trên cơ sở hiệu quả, khả năng sinh lời và mức độ chấp nhận rủi ro của chủ sở hữu. Trong khi đó, DNNN có thể phải trải qua chu trình dài hơn do yêu cầu kiểm soát vốn nhà nước. Khi thủ tục hành chính vượt quá giới hạn cần thiết để bảo vệ tài sản công, sự chậm trễ này không còn là quy trình thông thường, mà đã biến thành điểm nghẽn, tước đi cơ hội cạnh tranh của doanh nghiệp.

Theo Luật sư Trương Anh Tú, quyền quyết định và tốc độ ra quyết định cũng cần được nhìn nhận như một nguồn lực cạnh tranh, bên cạnh vốn, công nghệ, nhân lực, dữ liệu và khả năng tiếp cận thị trường.

“DNNN không cần ít kiểm soát hơn; điều cần thiết là một cơ chế kiểm soát không làm mất quyền quyết định cần thiết để cạnh tranh”, Luật sư Trương Anh Tú nhấn mạnh.

Quản lý vốn nhà nước không nên trở thành quản lý thay doanh nghiệp

Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/8/2025, đã tạo nền tảng pháp lý mới theo hướng tăng phân cấp, phân quyền, gắn quyền tự chủ với trách nhiệm của doanh nghiệp. Một trong những nguyên tắc đáng chú ý là cơ quan đại diện chủ sở hữu và cơ quan quản lý nhà nước không can thiệp trực tiếp vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, đầu tư cũng như hoạt động quản lý, điều hành của doanh nghiệp.

Theo Luật sư Trương Anh Tú, bản chất cốt lõi ở đây là bước chuyển dịch lớn trong tư duy quản lý vốn nhà nước, chứ không đơn thuần là phân chia thẩm quyền. Để hóa giải nút thắt, Nhà nước và doanh nghiệp phải được trả về đúng vị trí của mình. Trong đó, vai trò của Nhà nước là định hình chiến lược, đặt ra giới hạn rủi ro, tiêu chuẩn quản trị và giám sát hiệu quả dòng vốn. Chủ sở hữu tuyệt đối không được biến mình thành một “ban điều hành thứ hai” để can thiệp sâu, quyết định thay doanh nghiệp trong từng phương án kinh doanh cụ thể.

Nếu quyết định quan trọng nào cũng phải xin ý kiến chủ sở hữu để người quản lý cảm thấy an toàn, quyền tự chủ của doanh nghiệp trên thực tế sẽ bị thu hẹp. Ngược lại, nếu doanh nghiệp được trao quyền rộng nhưng thiếu giới hạn thẩm quyền, kiểm soát nội bộ, cơ chế giải trình và giám sát hiệu quả thì quyền tự chủ có thể tạo ra khoảng trống cho lạm quyền, xung đột lợi ích hoặc thất thoát vốn.

“Bài toán không phải lựa chọn giữa tự chủ và kiểm soát, mà phải làm cho hai yếu tố này cùng tồn tại trong một cấu trúc quản trị, trong đó quyền hạn đủ rõ để doanh nghiệp có thể quyết định, kiểm soát đủ mạnh để bảo vệ tài sản nhà nước và trách nhiệm đủ xác định để người được trao quyền phải giải trình về quyết định của mình”, Luật sư Trương Anh Tú nhận định.

Điều cần thiết là làm rõ quyết định nào thuộc quyền chủ sở hữu, quyết định nào thuộc quyền của Hội đồng thành viên, Hội đồng quản trị và quyết định nào phải thuộc thẩm quyền điều hành của doanh nghiệp. Nếu quyền chủ sở hữu và quyền điều hành không được tách bạch, doanh nghiệp có thể hình thành tâm lý chờ xin ý kiến đối với cả những quyết định lẽ ra phải thuộc thẩm quyền kinh doanh. Trong khi đó, cơ quan đại diện chủ sở hữu nếu tham gia quá sâu vào từng quyết định lại đứng trước nguy cơ chuyển từ giám sát vốn sang quản lý hoạt động của doanh nghiệp.

Kinh doanh luôn tiềm ẩn rủi ro. Một dự án không đạt kỳ vọng không tự động chứng minh quyết định đầu tư ban đầu là sai; nhưng “rủi ro kinh doanh” cũng không thể miễn trách nhiệm cho quyết định vượt thẩm quyền, bỏ qua cảnh báo, có xung đột lợi ích hoặc thiếu căn cứ cần thiết. Trách nhiệm cần được đánh giá từ chất lượng quyết định trong điều kiện thực tế khi quyết định được đưa ra, để vừa giữ kỷ luật đối với vốn nhà nước, vừa không biến nỗi sợ trách nhiệm thành lực cản đối với quyền tự chủ.

Trao quyền phải gắn với trách nhiệm

Theo Luật sư Trương Anh Tú, cải cách quản trị DNNN không đơn giản là tăng thêm hay cắt bớt thủ tục. Quan trọng là phải xác định thủ tục nào thực sự cần thiết để bảo vệ tài sản công, quyết định nào thuộc quyền chủ sở hữu và quyết định nào thuộc thẩm quyền doanh nghiệp.

Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm

Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng các DNNN có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế. Để mục tiêu đó trở thành năng lực thực tế, doanh nghiệp không chỉ cần nguồn vốn lớn mà cần một môi trường quản trị cho phép nguồn vốn được phân bổ kịp thời, người quản lý được quyết định trong phạm vi thẩm quyền và trách nhiệm được xác định tương xứng với quyền được giao.

Vai trò của Nhà nước với tư cách chủ sở hữu cần được đặt ở tầng chiến lược: xác định doanh nghiệp cần đạt mục tiêu gì, chấp nhận giới hạn rủi ro nào, vốn nhà nước phải tạo ra hiệu quả ra sao và người được giao quản lý vốn phải chịu trách nhiệm như thế nào. Khi những giới hạn đó đã rõ, hoạt động kinh doanh trong phạm vi được giao cần có đủ không gian để vận hành theo tín hiệu thị trường.

“Cạnh tranh bình đẳng không có nghĩa DNNN được ưu tiên, cũng không có nghĩa DNNN phải mang thêm những bất lợi mà đối thủ không có. Điều cần thiết là một cấu trúc quản lý trong đó vốn nhà nước được giám sát chặt, còn người quản lý được trao quyền quyết định tương xứng với trách nhiệm”, Luật sư Trương Anh Tú nhấn mạnh.

Khi đó, nguồn gốc sở hữu không tạo đặc quyền, nhưng cũng không trở thành một bất lợi cạnh tranh; năng lực, hiệu quả, công nghệ, quản trị và tuân thủ mới là những yếu tố quyết định vị thế của doanh nghiệp trên thị trường.