Kỳ 1: Điểm tựa của những mục tiêu tăng trưởng

Nhỏ về số lượng nhưng lớn về nguồn lực

Nếu chỉ nhìn vào số lượng, DNNN không phải khu vực đông đảo trong nền kinh tế. Nhưng khi đặt bên cạnh quy mô vốn, tài sản và những lĩnh vực đang nắm giữ, vị trí của khu vực này lại hoàn toàn khác.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính tại hội nghị thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp tháng 7/2026, khu vực kinh tế nhà nước hiện có 695 doanh nghiệp, đang nắm giữ nhiều nguồn lực trọng yếu như năng lượng, hạ tầng, viễn thông, tài chính, vận tải, khai khoáng và quốc phòng, an ninh. Năm 2025, khu vực kinh tế nhà nước có tổng tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu 2,02 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế khoảng 261 nghìn tỷ đồng.

Những con số ấy cho thấy một thực tế: DNNN không lớn về số lượng, nhưng có “trọng lượng” đáng kể trong nền kinh tế.

Khu vực kinh tế nhà nước hiện có 695 doanh nghiệp, đang nắm giữ nhiều nguồn lực trọng yếu như năng lượng, hạ tầng, viễn thông, tài chính, vận tải, khai khoáng và quốc phòng, an ninh.

“Trọng lượng” ấy trước hết đến từ những lĩnh vực mà khu vực này đang hiện diện. Đó phần lớn là những ngành có quy mô đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài, tác động rộng đến nhiều lĩnh vực hoặc liên quan trực tiếp đến năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Một quyết định đầu tư trong lĩnh vực năng lượng không chỉ tác động đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp mà còn liên quan đến khả năng bảo đảm nguồn cung cho sản xuất và tiêu dùng. Một dự án hạ tầng giao thông không chỉ tạo doanh thu cho đơn vị đầu tư, vận hành mà còn có thể làm thay đổi chi phí logistics và khả năng kết nối của cả một vùng kinh tế. Tương tự, hạ tầng viễn thông, dữ liệu hay các nền tảng số có thể trở thành điều kiện để hàng loạt doanh nghiệp khác mở rộng hoạt động.

Bởi vậy, quy mô tài sản hay doanh thu mới chỉ phản ánh một phần vị trí của DNNN. Quan trọng hơn là nguồn lực ấy đang được đặt vào đâu và tạo ra ảnh hưởng như thế nào đối với nền kinh tế.

TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển thương hiệu và cạnh tranh, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), cho rằng việc đánh giá DNNN cần được nhìn rộng hơn các chỉ tiêu tài chính thông thường, trong đó có khả năng góp phần ổn định kinh tế, tăng sức chống chịu trước các cú sốc và tạo ra những hiệu ứng tiên phong về công nghệ, hệ sinh thái và thương hiệu quốc gia.

Cách nhìn này càng có ý nghĩa khi nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển với yêu cầu cao hơn. Tăng trưởng nhanh hơn không chỉ đòi hỏi thêm nguồn vốn, mà quan trọng hơn là phân bổ nguồn lực đúng chỗ, đúng thời điểm và vào những lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị lớn hơn cho toàn nền kinh tế.

Không phải mở rộng sự hiện diện, mà tập trung vào đúng nơi

Trong nền kinh tế thị trường, hiệu quả tài chính là thước đo quan trọng đối với mọi doanh nghiệp. DNNN cũng không nằm ngoài nguyên tắc đó. Nhưng câu hỏi đặt ra trước hết không phải là mở rộng hay thu hẹp khu vực này một cách cơ học, mà là xác định ở đâu nguồn lực nhà nước thực sự cần thiết và ở đâu thị trường có thể làm tốt hơn.

Một dự án năng lượng, hạ tầng hay công nghệ có thể đòi hỏi lượng vốn lớn, thời gian chuẩn bị dài và khả năng thu hồi vốn không giống nhau. Nếu Nhà nước sử dụng nguồn lực để tham gia sâu vào những lĩnh vực mà thị trường và doanh nghiệp tư nhân có thể đảm nhận hiệu quả, nguồn lực sẽ bị phân tán. Ngược lại, nếu rút khỏi những lĩnh vực cần vốn lớn, tầm nhìn dài hạn hoặc có ý nghĩa đặc biệt đối với an ninh kinh tế, nền kinh tế có thể thiếu những khoản đầu tư nền tảng.

Một quyết định đầu tư trong lĩnh vực năng lượng không chỉ tác động đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp mà còn liên quan đến khả năng bảo đảm nguồn cung cho sản xuất và tiêu dùng.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc DNNN hiện diện nhiều hay ít, mà ở chất lượng của sự hiện diện đó.

ĐBQH Phan Đức Hiếu cho rằng, vai trò của DNNN cần được nhìn từ khả năng tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực then chốt, thiết yếu có ý nghĩa chiến lược, từ đó tạo “đầu kéo” để các thành phần kinh tế khác cùng tham gia và phát triển.

Cách tiếp cận này cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận quá trình cơ cấu lại DNNN theo hướng thực chất hơn: doanh nghiệp nào cần được củng cố để đủ mạnh trong lĩnh vực chiến lược; doanh nghiệp nào cần đổi mới mô hình; lĩnh vực nào Nhà nước không nhất thiết phải trực tiếp tham gia; và nguồn lực thu được từ quá trình sắp xếp, cơ cấu lại sẽ được đưa vào đâu để tạo hiệu quả cao hơn.

Nói cách khác, cơ cấu lại DNNN không chỉ là giảm số lượng doanh nghiệp, mà quan trọng hơn là tái bố trí nguồn lực nhà nước vào những nơi có ý nghĩa lớn hơn đối với nền kinh tế.

Từ giữ nền tảng đến tạo giá trị mới

Vai trò của DNNN trong nền kinh tế Việt Nam không phải một khái niệm bất biến. Ở những giai đoạn trước, khi nền kinh tế còn thiếu vốn, thị trường chưa phát triển đầy đủ và năng lực của khu vực tư nhân còn hạn chế, DNNN được giao nhiều nhiệm vụ từ xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển công nghiệp đến bảo đảm các sản phẩm, dịch vụ thiết yếu.

Sau nhiều thập niên đổi mới, cấu trúc nền kinh tế đã thay đổi đáng kể. Khu vực tư nhân ngày càng lớn mạnh, dòng vốn quốc tế ngày càng quan trọng và cạnh tranh thị trường ngày càng sâu rộng. Điều đó đòi hỏi vai trò của DNNN cũng phải được nhìn lại.

Giữ ổn định vẫn là một nhiệm vụ quan trọng. Nhưng trong giai đoạn mới, nền kinh tế còn phải nâng cao năng suất, bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển hạ tầng đồng bộ, làm chủ tốt hơn những công nghệ quan trọng và tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.

Trong những lĩnh vực ấy, DNNN có một lợi thế mà không phải doanh nghiệp nào cũng có: khả năng tập trung nguồn lực quy mô lớn và theo đuổi những dự án có tầm nhìn dài hạn.

TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), cho rằng DNNN vẫn là lực lượng nòng cốt cùng khu vực tư nhân và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời là một công cụ để Nhà nước thực hiện vai trò điều tiết, ổn định kinh tế vĩ mô và bảo đảm các sản phẩm, dịch vụ thiết yếu.

Từ góc nhìn đó, DNNN không nên được xem như một khu vực hoạt động tách biệt, mà phải được đặt trong cấu trúc chung của nền kinh tế. Một tập đoàn năng lượng đầu tư vào một dự án lớn không chỉ tạo việc làm và doanh thu cho chính mình. Nếu dự án tạo thêm nguồn cung ổn định, các ngành sản xuất phía sau có điều kiện mở rộng. Nếu doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, các nhà cung ứng trong nước có thêm cơ hội tham gia. Nếu doanh nghiệp phát triển hạ tầng, chi phí và thời gian của nhiều hoạt động kinh tế khác có thể giảm xuống.

Đó là phần giá trị nằm bên ngoài bảng cân đối của một doanh nghiệp nhưng lại có ý nghĩa đối với năng lực của cả nền kinh tế.

Vấn đề vì thế không phải DNNN chiếm bao nhiêu phần trăm nền kinh tế, mà là phần nguồn lực nhà nước đang giao cho khu vực này có được sử dụng đúng nơi, đúng mục tiêu và tạo ra giá trị tương xứng hay không.

Nếu câu trả lời là có, DNNN không chỉ là nơi tập trung vốn và tài sản nhà nước, mà còn có thể trở thành một trong những điểm tựa để nền kinh tế duy trì ổn định, củng cố năng lực tự chủ và mở rộng dư địa phát triển.

Nhưng “giá trị tương xứng” ấy được đo bằng gì? Nếu chỉ nhìn vào lợi nhuận, doanh thu và các chỉ tiêu tài chính, liệu đã phản ánh đầy đủ những đóng góp của một DNNN đang đảm nhận những lĩnh vực chiến lược?

Đó là câu hỏi cần được trả lời trước khi bàn sâu hơn về vai trò của DNNN trong giai đoạn phát triển mới.

Xem tiếp kỳ 2: Khi hiệu quả doanh nghiệp gắn với lợi ích quốc gia

Nghị quyết 79: Trách nhiệm lớn, quyền phải tương xứng

Để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt tăng trưởng

Quy định tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước để cơ cấu lại vốn

Kỳ vọng mới cho nhóm cổ phiếu doanh nghiệp nhà nước

Tháo "chiếc áo chật" để doanh nghiệp nhà nước thu hút nhân tài

Thanh Ngọc