Kỳ 2 - Mối lương duyên từ “công trình thế kỷ”

Nền tảng của hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng

Những năm 1990, Quảng Ngãi vẫn là một tỉnh có nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, quy mô công nghiệp còn rất nhỏ bé. Trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ đổi mới và đứng trước yêu cầu xây dựng ngành công nghiệp lọc hóa dầu, quyết định lựa chọn Dung Quất làm nơi đặt NMLD đầu tiên của Việt Nam đã mở ra bước ngoặt không chỉ đối với Petrovietnam khi đó mà với cả vùng đất Quảng Ngãi và cả miền Trung.

30 năm nhìn lại, giá trị của quyết định ấy đã vượt ra ngoài phạm vi một nhà máy. Từ NMLD Dung Quất, mối quan hệ gắn bó lâu dài giữa Petrovietnam với Quảng Ngãi bắt đầu được hình thành. Cũng từ “công trình thế kỷ” này, tỉnh Quảng Ngãi đã thay đổi cơ cấu kinh tế từ một tỉnh thuần nông sang một tỉnh phát triển công nghiệp.

NMLD Dung Quất đã tạo nền tảng công nghiệp - năng lượng cho sự phát triển của KKT Dung Quất.

Ngày 17/2/2009, NMLD Dung Quất cho ra dòng sản phẩm đầu tiên. Việt Nam từ một quốc gia xuất khẩu dầu thô nhưng phụ thuộc lớn vào nguồn xăng dầu nhập khẩu đã có NMLD đầu tiên. Còn với Quảng Ngãi, một ngành công nghiệp mới với quy mô lớn, công nghệ cao và yêu cầu quản trị hiện đại chính thức hiện diện trên địa bàn.

Để thấy rõ bước chuyển ấy, có thể nhìn từ điểm xuất phát của địa phương. Năm 1989, thời điểm tái lập tỉnh, giá trị sản xuất công nghiệp của Quảng Ngãi chỉ khoảng 601 tỷ đồng. Đến năm 2025, giá trị sản xuất công nghiệp của tỉnh đã đạt hơn 185.000 tỷ đồng, tăng hơn 307 lần so với năm 1989. Phần lớn giá trị công nghiệp này là từ KKT Dung Quất và các KCN tỉnh Quảng Ngãi. Nhờ đó, quy mô nền kinh tế Quảng Ngãi ước đạt gần 189.000 tỷ đồng, đứng thứ 23 trong số 34 tỉnh, thành phố cả nước (sau sáp nhập); công nghiệp - xây dựng và dịch vụ chiếm 70,3% GRDP.

Những con số cho thấy sự thay đổi rất lớn trong cấu trúc kinh tế Quảng Ngãi sau hơn ba thập niên. Từ một địa phương có nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ ngày nay đã trở thành những cấu phần chủ đạo. Trong quá trình chuyển dịch ấy, NMLD Dung Quất trở thành một trong những động lực công nghiệp quan trọng. Tính từ khi đi vào vận hành thương mại đến hết năm 2025, Tổng công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR, đơn vị thành viên của Petrovietnam, đơn vị trực tiếp quản lý và vận hành NMLD Dung Quất) đã sản xuất hơn 105 triệu tấn sản phẩm các loại, đạt tổng doanh thu lũy kế hơn 1,84 triệu tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế hơn 56.000 tỷ đồng, đóng góp ngân sách nhà nước hơn 248.500 tỷ đồng, tương đương khoảng 9,4 tỷ USD và gấp khoảng 3 lần vốn đầu tư xây dựng nhà máy.

Riêng năm 2025, BSR sản xuất hơn 7,9 triệu tấn sản phẩm, doanh thu trên 142.000 tỷ đồng, nộp ngân sách nhà nước khoảng 14.300 tỷ đồng. Trong 5 năm gần đây, trung bình mỗi năm BSR đóng góp hơn 52% tổng thu ngân sách tỉnh Quảng Ngãi. Lao động người Quảng Ngãi hiện chiếm trên 55% tổng số nhân sự của BSR, bên cạnh hàng nghìn việc làm được tạo ra từ các chuỗi dịch vụ, công nghiệp phụ trợ xung quanh nhà máy.

Nhân sự làm việc tại NMLD Dung Quất.

Nhưng tác động của NMLD Dung Quất không chỉ được đo bằng sản lượng, doanh thu hay nguồn thu ngân sách. Công trình còn góp phần hình thành những điều kiện nền tảng để một không gian công nghiệp mới phát triển. Từ vùng đất được lựa chọn để xây dựng NMLD, Dung Quất từng bước trở thành địa chỉ của hàng loạt dự án công nghiệp quy mô lớn. Bên cạnh lọc hóa dầu là luyện kim, thép, cơ khí chế tạo, công nghiệp nặng, logistics và dịch vụ cảng biển. Một hệ sinh thái công nghiệp đa ngành từng bước được định hình. Tất cả tạo nên một KKT Dung Quất năng động, không gian công nghiệp đã có sẵn hạ tầng, cảng biển, nguồn nhân lực và các chuỗi dịch vụ hỗ trợ.

Đồng hành cùng phát triển

Mối lương duyên của Petrovietnam với tỉnh Quảng Ngãi, với KKT Dung Quất không chỉ dừng lại ở NMLD Dung Quất. Tại KKT Dung Quất, Petrovietnam phát triển một hệ sinh thái đang trong quá trình hoàn thiện. Hai “hạt nhân” tiêu biểu của hệ sinh thái đó là BSR và Công ty TNHH MTV Đóng tàu và Công nghiệp cơ khí Dầu khí (PVSM) - hai đơn vị thuộc Petrovietnam nhưng sở hữu những năng lực công nghiệp khác nhau, có tính bổ trợ trực tiếp cho nhau. Nếu BSR là doanh nghiệp lọc hóa dầu - năng lượng hàng đầu Việt Nam thì PVSM có thế mạnh về cơ khí chế tạo, đóng tàu, sửa chữa phương tiện nổi và dịch vụ kỹ thuật công nghiệp.

NMLD Dung Quất là một tổ hợp công nghiệp quy mô lớn, tạo ra nhu cầu thường xuyên về bảo dưỡng, sửa chữa, gia công cơ khí, chế tạo kết cấu, thiết bị phụ trợ, dịch vụ hàng hải, logistics và xử lý kỹ thuật. Trong khi đó, PVSM sở hữu hệ thống ụ tàu, cầu tàu, nhà xưởng, bến bãi cùng đội ngũ kỹ sư, công nhân kỹ thuật có khả năng thực hiện nhiều lĩnh vực từ đóng mới, sửa chữa tàu biển, phương tiện nổi đến gia công kết cấu thép, chế tạo thiết bị và các hạng mục cơ khí phục vụ công trình dầu khí - năng lượng. Đây chính là cơ sở để PVSM từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi nhu cầu công nghiệp hình thành xung quanh NMLD Dung Quất và KKT Dung Quất.

PVSM sở hữu hệ thống ụ tàu, cầu tàu, nhà xưởng, bến bãi cùng đội ngũ kỹ sư, công nhân kỹ thuật có khả năng thực hiện nhiều lĩnh vực từ đóng mới, sửa chữa tàu biển, phương tiện nổi đến gia công kết cấu thép, chế tạo thiết bị và các hạng mục cơ khí phục vụ công trình dầu khí - năng lượng.

Quan trọng hơn, liên kết BSR - PVSM có thể trở thành một trong những nền tảng để KKT Dung Quất chuyển từ nơi tập trung các dự án công nghiệp lớn sang không gian hình thành các chuỗi giá trị công nghiệp - năng lượng liên kết, bổ trợ lẫn nhau. Thay vì chỉ khai thác lợi thế về quỹ đất, cảng biển và vị trí địa lý, KKT Dung Quất có thể tận dụng chính những năng lực công nghiệp đã được đầu tư tại chỗ để hình thành chuỗi từ sản xuất năng lượng, cơ khí chế tạo đến bảo dưỡng, dịch vụ kỹ thuật biển và logistics.

Trong tầm nhìn dài hạn, đây cũng là nền tảng quan trọng để KKT Dung Quất tiến gần hơn tới mô hình trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp. Tại đó, NMLD Dung Quất đóng vai trò hạt nhân sản xuất và chế biến năng lượng; xung quanh là cơ khí chế tạo, dịch vụ kỹ thuật, công nghiệp phụ trợ, logistics và dịch vụ biển. BSR - PVSM vì vậy không chỉ là mối liên kết giữa hai đơn vị thành viên Petrovietnam, mà còn có thể trở thành một trong những động lực để những năng lực công nghiệp đã được tích lũy tại Dung Quất kết nối với nhau, tạo nền tảng cho một chu kỳ phát triển mới của KKT Dung Quất.

Chính vì thế, mối quan hệ của Petrovietnam và tỉnh Quảng Ngãi, hay cụ thể hơn là KKT Dung Quất đã vượt khỏi khuôn khổ thông thường giữa một nhà đầu tư với địa phương tiếp nhận dự án. Petrovietnam góp phần tạo nền tảng công nghiệp cho tỉnh Quảng Ngãi, cho KKT Dung Quất. Ngược lại, sự lớn mạnh của KKT Dung Quất mở rộng không gian phát triển cho Petrovietnam.

Tàu nhập dầu thô cho NMLD Dung Quất.

Nói về mối lương duyên với Petrovietnam, ông Lương Kim Sơn - Trưởng Ban Quản lý KKT Dung Quất và các KCN tỉnh Quảng Ngãi chia sẻ: “Trong suốt quá trình hình thành và phát triển KKT Dung Quất, Petrovietnam và các đơn vị thành viên có vai trò rất quan trọng, trước hết là ở việc triển khai và vận hành NMLD Dung Quất. Đây là dự án có ý nghĩa đặc biệt đối với quốc gia và tạo động lực lớn cho địa phương. Sự hiện diện của Petrovietnam không chỉ tạo ra giá trị trực tiếp về sản xuất, ngân sách và việc làm, mà còn tạo sức lan tỏa, thu hút các dự án công nghiệp, dịch vụ và công nghiệp hỗ trợ đến với KKT Dung Quất. Có thể nói, quá trình phát triển của Petrovietnam và KKT Dung Quất luôn có sự gắn bó, đồng hành và tương hỗ rất rõ nét trong nhiều năm qua”.

Gần ba thập niên trước, Petrovietnam đến Dung Quất với sứ mệnh xây dựng NMLD đầu tiên của đất nước. Từ “công trình thế kỷ” ấy, một cực công nghiệp từng bước hình thành, góp phần làm thay đổi cơ cấu kinh tế và vị thế của Quảng Ngãi. Trên nền tảng đó, những mắt xích trong hệ sinh thái Petrovietnam tiếp tục kết nối, mở rộng không gian phát triển. Hôm nay, Petrovietnam và Quảng Ngãi lại đứng trước một mục tiêu lớn hơn: đưa KKT Dung Quất bước vào chu kỳ phát triển mới - Trung tâm Lọc hóa dầu và Năng lượng quốc gia. Mối lương duyên được khởi đầu từ “công trình thế kỷ” đang tiếp tục được nối dài, bằng một tầm nhìn mới cho vùng đất đã đặt nền móng cho ngành lọc hóa dầu Việt Nam.

Kỳ 1 - Từ miền cát trắng đến khu kinh tế trọng điểm miền Trung

Đoàn công tác của Công an tỉnh Quảng Ngãi và Ban Quản lý KKT Dung Quất và các Khu Công nghiệp tỉnh thăm, làm việc với BSR

“Thỏi nam châm” thu hút đầu tư vào Quảng Ngãi

Cần 16 - 20 tỷ USD cho các dự án tiềm năng hình thành Trung tâm Lọc hóa dầu và Năng lượng Quốc gia tại Dung Quất

Sớm trình Chính phủ phương án xây dựng Trung tâm Lọc hóa dầu và Năng lượng Quốc gia tại KKT Dung Quất

BSR đóng góp cơ chế thúc đẩy phát triển Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất

Thanh Hiếu