Người Việt sẽ sớm “chuyển dịch năng lượng” trong chính gia đình mình?

Bài toán hạ “nhiệt” giá

Theo quy định, giá cơ sở xăng dầu được hiểu là giá được xác định dựa trên các yếu tố hình thành giá tổng hợp từ các nguồn xăng dầu sản xuất trong nước, nhập khẩu; làm căn cứ để cơ quan nhà nước xác định giá điều hành, là căn cứ cho việc quyết định giá bán lẻ xăng dầu trong nước.

Giá xăng dầu được Chính phủ giao Bộ Tài chính và Bộ Công Thương điều hành theo thị trường thế giới và tình hình sản xuất xăng dầu trong nước.

Nói nôm na, giá 1 lít xăng dầu bao gồm: 4 loại thuế chính (nhập khẩu, tiêu thụ đặc biệt, bảo vệ môi trường, VAT) và các chi phí định mức, chiếm khoảng 30-45% giá bán lẻ. Cụ thể, Thuế nhập khẩu (gần như bằng 0), Thuế tiêu thụ đặc biệt (10% với RON 95), Thuế bảo vệ môi trường, VAT (8-10%), Chi phí kinh doanh định mức, Lợi nhuận định mức và Quỹ bình ổn giá xăng dầu (BOG).

Các loại thuế bảo vệ môi trường, thuế giá trị gia tăng, phí và các khoản trích nộp khác được thực hiện theo quy định của pháp luật hiện hành gồm chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận định mức do Bộ Tài chính xác định và thông báo hằng năm để Bộ Công Thương áp dụng trong công thức tính giá cơ sở xăng dầu.

Để thực hiện bài toán hạ “nhiệt” giá xăng dầu mỗi khi có biến động lớn, Nhà nước sẽ sử những “công cụ” gồm giảm thuế, chi Quỹ bình ổn giá xăng dầu để giảm “sốc” trong mỗi kỳ điều chỉnh giá.

Về thuế tiêu thụ đặc biệt được xác định trên cơ sở giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt nhân (x) thuế suất thuế tiêu thụ đặc biệt, trong đó, giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt được xác định trên cơ sở các yếu tố hình thành giá cơ sở. Thuế suất thuế tiêu thụ đặc biệt thực hiện theo quy định của pháp luật về thuế tiêu thụ đặc biệt hiện hành. Cụ thể, thuế tiêu thụ đặc biệt với xăng RON 95 là 10%, xăng E5 là 8%, xăng E10 là 7%. Cùng với thuế tiêu thụ đặc biệt là VAT đang phải chịu 8% (trước đây là 10%). Mức giảm 2% (từ 10% xuống 8%) này dự kiến được kéo dài đến hết ngày 31/12/2026, theo chính sách hỗ trợ kinh tế.

Còn thuế Bảo vệ môi trường (BVMT) đối với xăng dầu hiện nay cũng đang được áp dụng cơ chế giảm sàn để hỗ trợ người dân và doanh nghiệp. Theo các quy định cập nhật mới nhất tính đến tháng 3/2026 thì xăng đã được giảm thuế BVMT 2.000 đồng/lít; nhiên liệu bay: 1.500 đồng/lít; dầu diesel, dầu mazut, dầu nhờn: 1.000 đồng/lít; dầu hỏa: 600 đồng/lít.

Gần đây nhất, theo Quyết định số 482/QĐ-TTg do Thủ tướng Phạm Minh Chính ký ban hành ngày 26/3/2026, từ 24 giờ cùng ngày đến hết 15/4/2026: Thuế bảo vệ môi trường đối với xăng (trừ etanol), dầu diesel và nhiên liệu bay: 0 đồng/lít; Thuế giá trị gia tăng (VAT): không phải kê khai, tính nộp, nhưng vẫn được khấu trừ đầu vào; Thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng các loại: 0%. Đây được xem là biện pháp cấp bách nhằm “hạ nhiệt” thị trường năng lượng trong bối cảnh giá dầu thế giới tăng mạnh do bất ổn địa chính trị.

Đáng chú ý, trong thời gian quyết định có hiệu lực, các quy định pháp luật khác về thuế xăng dầu nếu trái với nội dung trên đều tạm thời không áp dụng. Các doanh nghiệp kinh doanh và nhập khẩu xăng dầu cũng không phải kê khai, nộp VAT ở cả khâu bán ra và nhập khẩu.

Đây là động thái kịp thời của Chính phủ nên ngay lập tức khiến giá xăng giảm mạnh hơn 4 ngàn đồng/lít, đưa giá các mặt hàng xăng dầu thông dụng xuống dưới mức 25 ngàn đồng/lít.

Bên cạnh việc giảm thuế, công cụ trực tiếp nhất để điều tiết, giảm sốc khi giá xăng dầu tăng đột biến là “Quỹ bình ổn giá xăng dầu”. Trong kỳ điều hành giá xăng dầu ngày 24/3 vừa qua, Liên Bộ Công Thương - Tài chính đã quyết định tiếp tục chi mạnh Quỹ Bình ổn giá xăng dầu để kiềm chế đà tăng của giá xăng dầu trong nước. Cụ thể, xăng E5 RON 92, xăng RON 95, dầu hỏa và dầu mazut: chi sử dụng 4.000 đồng/lít (hoặc kg), dầu diesel: chi sử dụng 5.000 đồng/lít. Chỉ tính từ ngày 10/3 đến ngày 20/3, cơ quan điều hành đã "kích hoạt" Quỹ Bình ổn giá xăng dầu với tổng số tiền chi ra lên tới hơn 300 tỷ đồng/ngày.

Theo TS Nguyễn Quốc Việt - Đại học Kinh tế Quốc dân, Quỹ bình ổn giá xăng dầu chủ yếu nhằm giảm bớt các cú sốc giá trong ngắn hạn, hạn chế tác động mạnh của việc giá xăng dầu "leo thang". Nay giá thế giới "leo thang" và biến động liên tục, thì các công cụ thuế khác như thuế bảo vệ môi trường, VAT, thuế tiêu thụ đặc biệt... cần được xem xét điều chỉnh giảm sớm.

Đảm bảo ngân sách

Có hai loại thuế chính ảnh hưởng đến giá xăng dầu, đồng thời là nguồn thu lớn của ngân sách. Trước tiên, thuế tiêu thụ đặc biệt vốn được thiết kế để áp dụng đối với các hàng hóa, dịch vụ xa xỉ hoặc gây tác động tiêu cực đến sức khỏe và môi trường. Trong đó, xăng dầu được xác định là mặt hàng có mức phát thải khí nhà kính cao, gây ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu. Việc tiếp tục duy trì sắc thuế này không chỉ bảo đảm nguồn thu cho ngân sách, mà còn góp phần định hướng tiêu dùng theo hướng bền vững, phù hợp với các cam kết tại Hội nghị COP26.

Ngân sách Nhà nước cần đảm bảo để phát triển các lĩnh vực kinh tế, xã hội.

Thực tế, nhiều quốc gia trên thế giới đã sử dụng các loại thuế như thuế carbon, thuế năng lượng hay thuế tiêu thụ đặc biệt như một công cụ để điều tiết tiêu dùng nhiên liệu hóa thạch. Việc Việt Nam áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt với xăng phù hợp với xu thế toàn cầu.

Theo Bộ Tài chính, thu từ xăng dầu vẫn là một trong những nguồn đóng góp quan trọng cho ngân sách Nhà nước. Trong khi đó, nhu cầu chi tiêu cho cơ sở hạ tầng, y tế, giáo dục và đặc biệt là chuyển đổi năng lượng ngày càng tăng. Nếu loại bỏ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng, ngân sách sẽ chịu áp lực lớn, có thể dẫn đến bội chi hoặc cắt giảm đầu tư công, đi ngược lại với mục tiêu phát triển dài hạn.

Theo ông Phan Văn Mãi, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, về lâu dài, cần nghiên cứu sửa đổi đồng bộ thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế bảo vệ môi trường để đảm bảo tính hợp lý, phù hợp với thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, việc tiếp tục thu thuế tiêu thụ đặc biệt với xăng là cần thiết nhằm thực hiện hiệu quả cam kết tại COP26.

Còn thuế BVMT đối với mặt hàng xăng dầu hiện đang được áp dụng cơ chế giảm sàn để hỗ trợ người dân và doanh nghiệp, góp phần trực tiếp vào việc ổn định giá xăng dầu trong nước. Về bản chất thuế BVMT là loại thuế gián thu, đánh vào các sản phẩm khi sử dụng gây tác động xấu đến môi trường nhằm điều tiết hành vi tiêu dùng và tạo nguồn thu để bù đắp các chi phí xử lý ô nhiễm.

Có thể thấy rằng, Chính phủ và các bộ ngành đã có những phản ứng kịp thời trong ứng phó với những tác động trực tiếp từ cuộc chiến Trung Đông theo từng kịch bản giá xăng dầu thế giới tăng cao. Trong đó, áp dụng các chính sách giảm thuế, phí, chi quỹ bình ổn giá xăng dầu đã tạo nên một bước đệm giảm "sốc" cho sinh hoạt của người dân, hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Nhưng nhìn về lâu về dài, có lẽ đáp án chính là việc người dân thực hiện “tiết kiệm và chuyển dịch năng lượng” trong chính gia đình mình bằng cách thay đổi hành vi trong đời sống như tiết kiệm điện, nhiên liệu hơn, tính toán kỹ càng khi mua sắm trang thiết bị, phương tiện... để không chỉ tránh lệ thuộc vào nguồn nhiên liệu hóa thạch mà còn góp phần vào công cuộc chuyển dịch năng lượng của quốc gia.

	Cần hoàn thiện cơ chế để doanh nghiệp linh hoạt hơn trong đảm bảo an ninh năng lượng
	Thủ tướng giao Petrovietnam hợp tác Zarubezhneft xây dựng kho dự trữ dầu quốc gia

Bùi Công