Thiết kế thị trường năng lượng hiện đại cho TP HCM: Gợi mở từ Nghị quyết 98

Viện trưởng Viện Quản trị Chính sách và Chiến lược phát triển Lê Nguyễn Thiên Nga và PGS.TS Lê Văn Sỹ, Trưởng Ban Khoa học Công nghệ và Chuyển đổi số của Petrovietnam khảo sát thực địa khu vực dự án chân đế Đại Hùng Nam

Trong bối cảnh Việt Nam đồng thời triển khai hàng loạt định hướng chiến lược lớn về khoa học công nghệ, chuyển đổi số, phát triển kinh tế nhà nước và hỗ trợ khu vực tư nhân, yêu cầu đặt ra không còn là mở rộng cơ chế đơn lẻ, mà là đồng bộ hóa chính sách để tạo ra hệ thống vận hành hiệu quả. Với TP HCM - đô thị đặc biệt được trao cơ chế thí điểm theo Nghị quyết 98/2023/QH15 và Nghị quyết 260/2025/QH15 - đây chính là thời điểm bản lề để chuyển từ “thử nghiệm cơ chế” sang “tạo lập thị trường”.

Đặc biệt, trong lĩnh vực năng lượng, trụ cột chiến lược của an ninh phát triển quốc gia theo tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW (2025) yêu cầu hoàn thiện thể chế càng trở nên cấp thiết. Theo Viện trưởng Lê Nguyễn Thiên Nga, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc ban hành chính sách, mà là thiết kế được một hệ sinh thái vận hành thực sự, nơi thị trường, công nghệ và quản trị dữ liệu cùng hội tụ.

Trên nền tảng đó, Viện trưởng Lê Nguyễn Thiên Nga đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, cần hoàn thiện khung thể chế cho thị trường năng lượng hiện đại. Điều này bao gồm phát triển thị trường điện cạnh tranh thực chất, thúc đẩy các cơ chế giao dịch năng lượng minh bạch và từng bước hình thành các công cụ tài chính xanh. Mục tiêu không chỉ là đa dạng hóa nguồn lực, mà còn phân bổ nguồn lực theo tín hiệu thị trường, nâng cao hiệu quả đầu tư và vận hành toàn hệ thống.

Thứ hai, việc thiết lập cơ chế sandbox chính sách được xem là chìa khóa để thúc đẩy đổi mới. Theo đó, TP HCM có thể trở thành không gian thử nghiệm có kiểm soát cho các mô hình tích hợp năng lượng - công nghệ - tài chính, từ cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đến các mô hình thị trường carbon và tài chính khí hậu. Quan trọng hơn, các mô hình này không chỉ dừng lại ở cấp địa phương mà cần được mở rộng ra quy mô quốc gia khi đủ điều kiện.

Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện ngành năng lượng. Trong đó, trọng tâm là xây dựng kiến trúc “năng lượng điện tử” một hệ thống vận hành dựa trên dữ liệu thời gian thực, cho phép điều độ thông minh, tối ưu hóa vận hành và tăng khả năng tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo. Đây cũng là điều kiện tiên quyết để hình thành một thị trường năng lượng hiện đại, minh bạch và linh hoạt.

Từ góc nhìn chiến lược, Viện trưởng Lê Nguyễn Thiên Nga cho rằng TP HCM cần tiến xa hơn vai trò “phòng thí nghiệm chính sách”, để trở thành không gian tạo lập thị trường mới trong lĩnh vực năng lượng và công nghệ.

Xu hướng toàn cầu cho thấy, nhu cầu điện đang tăng mạnh do sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu và quá trình điện hóa nền kinh tế. Điều này khiến hệ thống năng lượng không còn đơn thuần là hạ tầng cung ứng, mà trở thành một hệ sinh thái phức hợp, đòi hỏi năng lực tích hợp và vận hành ở quy mô lớn.

Nhà máy Điện khí LNG Nhơn Trạch 3 và 4

Trong cấu trúc đó, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia (Petrovietnam) được đặt vào vị trí trung tâm. Việc tái định vị Tập đoàn không chỉ là thay đổi về tên gọi, mà phản ánh một chuyển dịch chiến lược: từ doanh nghiệp ngành sang chủ thể dẫn dắt hệ sinh thái.

Theo vị chuyên gia này, Petrovietnam có thể từng bước phát triển theo mô hình tích hợp tương tự các tập đoàn năng lượng quốc gia tiên tiến, vừa đóng vai trò hạ tầng lõi, vừa tham gia thiết kế và vận hành thị trường năng lượng. Không chỉ tham gia thị trường, Tập đoàn có thể định hình cấu trúc thị trường năng lượng mới của Việt Nam.

Cụ thể, Petrovietnam có thể tiên phong trong việc hình thành các cấu phần chiến lược của hệ sinh thái năng lượng hiện đại: phát triển thị trường điện cạnh tranh gắn với cơ chế DPPA; xây dựng trung tâm giao dịch năng lượng tích hợp kết nối điện năng, tín chỉ carbon và các công cụ tài chính xanh; thúc đẩy quá trình tài chính hóa năng lượng, biến các dự án thành lớp tài sản đầu tư dài hạn có thể chuẩn hóa và giao dịch.

Đồng thời, việc phát triển hệ thống dữ liệu và hạ tầng số năng lượng theo thời gian thực sẽ tạo nền tảng cho điều độ thông minh, nâng cao hiệu quả vận hành và khả năng tích hợp năng lượng tái tạo - yếu tố then chốt trong quá trình chuyển dịch xanh.

Ở tầng sâu hơn, câu chuyện không chỉ dừng ở thị trường hay công nghệ, mà là năng lực con người và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Tại báo cáo phục vụ Chiến lược năng lượng quốc gia, Viện Quản trị Chính sách đã chỉ rõ: Petrovietnam cần nhanh chóng khẳng định mục tiêu và công bố chiến lược hội tụ nhân tài, định vị tiên phong trong khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, dẫn dắt trong việc ứng dụng các công nghệ mới vào toàn bộ chuỗi giá trị năng lượng. Điều này bao gồm phát triển các mô hình năng lượng mới như LNG, hydrogen, năng lượng tái tạo, đồng thời thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực công nghiệp - năng lượng, qua đó nâng cao năng lực khoa học và công nghệ của quốc gia.

Song hành với đó, chuyển đổi số phải trở thành trụ cột xuyên suốt. Petrovietnam được kỳ vọng là chủ thể đi đầu trong xây dựng hệ thống vận hành và ra quyết định dựa trên dữ liệu, đồng thời thúc đẩy cải cách hành chính không chỉ trong nội bộ Tập đoàn mà lan tỏa ra toàn ngành năng lượng.

Viện Quản trị Chính sách và Chiến lược phát triển cùng Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN đồng chủ trì Hội thảo Dữ liệu Quốc tế

“Với kinh nghiệm sáng lập Mạng lưới chuyên gia kiến tạo hệ sinh thái nền tảng 4.0 cho Chính phủ Việt Nam theo Đề án Hỗ trợ Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia 2016-2025 và nghiên cứu trưởng chuỗi khoa học Chiến lược Dữ liệu Quốc gia trong giai đoạn Bộ Công an xây dựng Luật Dữ liệu, tôi sẵn sàng đồng hành huy động nguồn lực nhân tài quốc tế và trong nước để cùng Tập đoàn thiết kế bản kiến trúc năng lượng điện tử, thúc đẩy số hóa toàn bộ chuỗi giá trị, phát triển hệ thống dữ liệu tích hợp nhằm phục vụ quản trị, điều hành và tối ưu hóa vận hành, đồng thời ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong dự báo, điều tiết và quản lý công nghiệp năng lượng”, Viện trưởng Lê Nguyễn Thiên Nga khẳng định.

Từ nền tảng thể chế của Nghị quyết 98/2023/QH15 (sửa đổi tại Nghị quyết 260/2025/QH15), cùng với các định hướng chiến lược quốc gia, TP HCM đang đứng trước cơ hội trở thành trung tâm chuyển đổi năng lượng của khu vực. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, yêu cầu cấp thiết là phải nhanh chóng hoàn thiện khung thể chế, thiết kế thị trường và xây dựng nền tảng dữ liệu cho toàn hệ thống.

TP HCM: Từ trung tâm kinh tế đến “siêu đô thị” công nghiệp - năng lượng

"Đầu tàu" dẫn dắt hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng - dịch vụ kỹ thuật cao của TP HCM

Phương Thảo