Hợp tác địa chất Việt - Xô: Những bước chân khảo sát dầu khí đầu tiên

Từ bản “đề nghị” về dầu mỏ năm 1959

Sau khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã sớm chú trọng việc điều tra tài nguyên khoáng sản, đặc biệt là năng lượng dầu khí. Năm 1958, Chính phủ Việt Nam đề nghị Liên Xô hỗ trợ khảo sát, đánh giá triển vọng dầu khí. Tháng 12/1958, chuyên gia N.K. Griaznov thuộc Viện Nghiên cứu Khoa học Địa chất Thăm dò Dầu mỏ toàn Liên Xô (VNIGNI) sang Việt Nam hỗ trợ xây dựng kế hoạch thăm dò.

Trên cơ sở nghiên cứu tài liệu địa chất do Sở Địa chất Đông Dương để lại, ông Griaznov cùng các cán bộ Việt Nam, trong đó có ông Lê Văn Cự và ông Trần Văn Trị, thực hiện hai lộ trình khảo sát thực địa tại khu vực Núi Lịch, Yên Bái. Đầu năm 1959, ông Griaznov hoàn thành bản Kế hoạch công tác phát hiện những vùng có triển vọng dầu lửa ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay là Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam) và văn bản đề nghị về dầu mỏ (tháng 1/1959).

Ngày 7/4/1959, Chính phủ Việt Nam cho phép Tổng cục Địa chất ký Hợp đồng số 9431 với Bộ Địa chất Liên Xô về nghiên cứu địa chất, đánh giá triển vọng dầu khí tại miền Bắc Việt Nam.

Đến ngày 27/6/1959, Đội khảo sát, nghiên cứu địa chất dầu khí được thành lập để triển khai hợp đồng. Chuyên gia S.K. Kitovani, kỹ sư trưởng địa chất khu vực về dầu mỏ, được cử sang làm chuyên gia chính của đội. Phía Việt Nam có ông Nguyễn Giao được giao nhiệm vụ Đội trưởng; các cán bộ trực tiếp tham gia khảo sát gồm ông Trần Văn Trị, ông Nguyễn Bá Nguyên và sau đó có thêm ông Nguyễn Đức Lạc, đồng hành đến khi hoàn thành báo cáo tổng kết.

Ông Trần Văn Trị (bên trái) và ông Nguyễn Giao (bên phải) đón ông S.K. Kitovani ở ga Hàng Cỏ, Hà Nội, năm 1959 (Ảnh: Lịch sử ngành dầu khí Việt Nam tập 1)

Bên cạnh lực lượng chuyên môn, đội được bố trí một bác sĩ, hai nhân viên giao tế, hai cán bộ công an làm nhiệm vụ bảo vệ và dẫn đường, cùng hai lái xe điều khiển hai xe com-măng-ca do Đoàn xe 12 thuộc Cục Chuyên gia cung cấp.

Trên cương vị Đội trưởng, ông Nguyễn Giao chịu trách nhiệm chuẩn bị trang thiết bị kỹ thuật theo yêu cầu của chuyên gia, liên hệ phương tiện, bố trí hậu cần, y tế, bảo vệ, làm việc với chính quyền địa phương và tiếp nhận kinh phí phục vụ các chuyến khảo sát.

Điều kiện làm việc khi ấy còn nhiều khó khăn. Trang thiết bị chủ yếu gồm bản đồ địa hình tỷ lệ 1:100.000, búa địa chất, sổ ghi chép, túi đựng mẫu đá và hóa thạch, ba lô địa chất, cùng giày vải leo núi. Quần áo bảo hộ lao động chuyên dụng chưa được trang bị riêng, cán bộ trong đội sử dụng những gì sẵn có.

Với phương tiện đơn sơ, các thành viên phải dựa vào kỹ năng quan sát, ghi chép và thu thập mẫu tại thực địa. Những điểm lộ địa chất được mô tả, mẫu đá và hóa thạch được thu thập để phục vụ quá trình nghiên cứu, đối chiếu và đánh giá triển vọng dầu khí.

Khảo sát địa chất dầu khí ở Tây Bắc năm 1959-1960 (Ảnh: Lịch sử ngành dầu khí Việt Nam tập 1)

Mỗi lộ trình kéo dài từ một tuần đến gần một tháng. Sau mỗi đợt khảo sát, cả đội trở về Hà Nội nghỉ ngơi và làm việc khoảng một tuần để chỉnh lý tài liệu, tổng hợp kết quả, chuẩn bị cho chuyến đi tiếp theo. Nhịp độ này giúp các kết quả thực địa được hệ thống hóa liên tục, đồng thời tạo cơ sở để bổ sung những nội dung cần nghiên cứu trong các lộ trình sau.

Từ tháng 7/1959 đến tháng 8/1960, đội thực hiện 11 lộ trình, với tổng chiều dài khảo sát khoảng 25.000 km, trải rộng từ vĩ tuyến 17 trở ra, qua các vùng Tây Bắc, Việt Bắc, trung du, đồng bằng và hải đảo. Khối lượng công việc gồm mô tả hơn 1.000 điểm lộ địa chất, thu thập nhiều mẫu hóa thạch động vật, thực vật thuộc các kỷ Cổ sinh, Trung sinh, Tân sinh và kiểm tra 20 địa điểm có biểu hiện liên quan đến dầu khí, như Núi Lịch ở Yên Bái và đá dầu Đồng Ho ở Quảng Ninh.

Tình đồng nghiệp Việt - Xô

Một nội dung quan trọng trong quá trình hợp tác là kết hợp khảo sát thực địa với nghiên cứu tài liệu địa chất. Các cán bộ Việt Nam hỗ trợ chuyên gia S.K. Kitovani thu thập, nghiên cứu 74 tài liệu địa chất về Việt Nam và các nước lân cận được lưu trữ tại Cục Địa chất, do các nhà địa chất Pháp, Trung Quốc và Liên Xô thực hiện hoặc lưu giữ.

Việc đối chiếu tài liệu với kết quả khảo sát giúp nhóm nghiên cứu tổng hợp thông tin trên phạm vi rộng, từng bước đánh giá các dấu hiệu địa chất trong mối liên hệ khu vực. Qua đó, cán bộ Việt Nam có điều kiện tiếp cận phương pháp nghiên cứu địa chất dầu khí, từ quan sát, mô tả điểm lộ, thu thập mẫu đến chỉnh lý và tổng hợp tài liệu.

Theo lời kể của ông Nguyễn Giao, chuyên gia S.K. Kitovani đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt kinh nghiệm cho các cán bộ Việt Nam trong quá trình làm việc. Kiến thức chuyên môn không chỉ được trao đổi qua tài liệu mà còn được tích lũy trực tiếp trên những chặng đường khảo sát, trong điều kiện địa hình phức tạp, thời tiết khắc nghiệt và phương tiện còn hạn chế.

“Những chuyến đi dài ngày cũng để lại những kỷ niệm về sự gắn bó giữa các thành viên. Khi kiểm tra thông tin về dấu hiệu địa chất tại Con Cuông, Nghệ An, xe ô tô của đội bị ngập nước giữa suối. Tôi kiệt sức, ngất đi và bị dòng nước cuốn trôi. Các thành viên trong đội bơi ra cứu, đưa tôi lên bờ và nhóm lửa sưởi ấm. Chuyên gia Kitovani đã cởi chiếc áo ấm của mình khoác cho tôi”, ông Nguyễn Giao kể về ký ức đáng trân trọng.

Câu chuyện là một dấu ấn đáng nhớ trong hành trình khảo sát, cho thấy tinh thần tương trợ giữa những người cùng thực hiện nhiệm vụ. Trong điều kiện công tác nhiều gian nan, sự phối hợp và gắn bó giữa chuyên gia Liên Xô với cán bộ Việt Nam không chỉ góp phần duy trì hoạt động thực địa mà còn tạo môi trường thuận lợi cho việc trao đổi kinh nghiệm, tiếp nhận tri thức chuyên môn.

Bản đồ phân vùng triển vọng dầu khí miền Bắc Việt Nam năm 1959-1960 (Ảnh: Lịch sử ngành dầu khí Việt Nam tập 1)

Công trình khoa học đặt nền móng cho ngành dầu khí Việt Nam

Tháng 4/1961, công trình Báo cáo triển vọng dầu khí ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1959-1961) do chuyên gia S.K. Kitovani cùng các cán bộ địa chất Việt Nam thực hiện được hoàn thành. Báo cáo gồm 302 trang đánh máy bằng tiếng Nga, kèm các bản vẽ mặt cắt địa chất, cột địa tầng, bản đồ tướng đá cổ địa lý, bản đồ phân vùng kiến tạo và bản đồ phân vùng triển vọng dầu khí miền Bắc Việt Nam tỷ lệ 1:500.000.

Báo cáo chủ yếu gồm hai phần (địa chất và dầu khí) với các nhận định sau: Phần địa chất gồm các vấn đề địa tầng, kiến tạo, tướng đá, cổ địa lý, lịch sử địa chất và phân vùng kiến tạo miền Bắc Việt Nam; Phần dầu khí xem xét các vấn đề: dấu hiệu dầu mỏ trực tiếp và gián tiếp, đặc điểm địa hóa, môi trường các bể trầm tích theo từng thời kỳ, biến chất và tính chất chứa của đất đá…

Báo cáo triển vọng dầu khí ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (tiếng Nga) của chuyên gia S.K. Kitovani (Ảnh: Lịch sử ngành dầu khí Việt Nam tập 1)

Đây là công trình khoa học tổng hợp đầu tiên, đánh giá triển vọng dầu khí một cách hệ thống trên lãnh thổ Việt Nam. Công trình tập hợp kết quả từ các lộ trình khảo sát, kết hợp với nguồn tài liệu địa chất đã có, tạo cơ sở khoa học cho việc định hướng những bước nghiên cứu, tìm kiếm và thăm dò tiếp theo.

Giá trị của báo cáo không chỉ nằm ở khối lượng dữ liệu và hệ thống bản đồ được xây dựng, mà còn ở quá trình hình thành phương pháp nghiên cứu có tổ chức, sự phối hợp giữa chuyên gia quốc tế với cán bộ trong nước và việc tích lũy kinh nghiệm thực tiễn cho đội ngũ địa chất Việt Nam.

Ngày 27/11/1961, Đoàn Thăm dò dầu lửa 36 được thành lập, trở thành tổ chức dầu khí đầu tiên của Việt Nam. Sự ra đời của tổ chức này mở ra chặng đường mới cho công tác tìm kiếm, thăm dò dầu khí trong nước.

Hợp tác địa chất Việt - Xô giai đoạn 1959-1961 đã đặt những viên gạch đầu tiên cho công cuộc nghiên cứu triển vọng dầu khí ở miền Bắc. Từ những trang bản đồ, cuốn sổ ghi chép và các chuyến đi thực địa kéo dài hàng nghìn km, đội khảo sát đã góp phần tạo lập nền tảng khoa học, truyền đạt kinh nghiệm và chuẩn bị nguồn lực ban đầu cho sự hình thành, phát triển của ngành dầu khí Việt Nam.

Cán bộ hưu trí Bộ máy QL&ĐH về nguồn, lan tỏa giá trị truyền thống PETROVIETNAM

Động lực để Petrovietnam bứt phá trong kỷ nguyên năng lượng mới

Hợp tác về dầu khí giữa Việt Nam và Liên Xô - những dấu mốc lịch sử ghi nhớ

67 năm Petrovietnam thực hiện mong ước của Bác Hồ: Hành trang kỷ nguyên mới

Diệu Phương