Tiết kiệm năng lượng không phải là lựa chọn, đó là văn hóa
Những năm gần đây, vấn đề tiết kiệm năng lượng thường chỉ được nhắc đến khi hệ thống điện đối mặt với áp lực, đặc biệt trong các đợt cao điểm nắng nóng. Tuy nhiên, cách tiếp cận mang tính thời điểm như vậy là chưa đủ. Một nền kinh tế đang phát triển nhanh như Việt Nam không thể mãi dựa vào việc mở rộng nguồn cung để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng, trong khi dư địa tiết kiệm vẫn còn rất lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả.
 |
| Tình trạng sử dụng năng lượng thiếu hợp lý, thậm chí lãng phí còn khá phổ biến |
Thực tế cho thấy, tình trạng sử dụng năng lượng lãng phí vẫn diễn ra phổ biến. Trong sinh hoạt, không khó để bắt gặp việc sử dụng thiết bị kém hiệu suất, thói quen tiêu dùng thiếu hợp lý, hay sự thờ ơ với những hao phí nhỏ nhưng diễn ra thường xuyên.
Tại nhiều chung cư và tòa nhà văn phòng, hệ thống chiếu sáng hoạt động gần như 24/24 giờ không còn là điều hiếm gặp. Hành lang, tầng hầm, khu vực công cộng luôn sáng đèn, bất kể ngày hay đêm, có người hay không. Không ít nơi vẫn sử dụng bóng huỳnh quang hoặc compact thế hệ cũ, tiêu tốn điện năng nhưng chưa được thay thế, đồng thời chưa tích hợp cảm biến chuyển động hoặc bộ hẹn giờ.
Đáng chú ý, sự lãng phí này diễn ra âm thầm và kéo dài, do chi phí điện thường được phân bổ vào phí dịch vụ, khiến áp lực thay đổi không rõ ràng đối với từng cá nhân. Một hành lang sáng suốt đêm có thể chỉ là vài bóng đèn, nhưng nếu nhân lên hàng trăm tòa nhà, hàng nghìn giờ vận hành dư thừa, đó sẽ là một lượng điện năng bị tiêu hao đáng kể - hoàn toàn có thể cắt giảm nếu có sự đầu tư và thay đổi trong quản lý.
Trong lĩnh vực sản xuất, tình trạng này cũng không kém phần phổ biến. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng, vẫn vận hành dây chuyền công nghệ đã tồn tại hàng chục năm. Máy móc cũ kỹ, hiệu suất thấp, tiêu hao điện lớn nhưng vẫn được duy trì do tâm lý “chưa hỏng thì chưa thay”, hoặc e ngại chi phí đầu tư ban đầu.
Một doanh nghiệp dệt may sau khi kiểm toán năng lượng đã phát hiện hệ thống động cơ và chiếu sáng tiêu tốn điện cao hơn 20-30% so với mức có thể đạt được nếu áp dụng công nghệ mới. Tuy nhiên, việc cải tiến vẫn bị trì hoãn vì chưa coi tiết kiệm năng lượng là ưu tiên chiến lược. Sự chậm trễ này không chỉ làm gia tăng chi phí sản xuất, mà còn khiến doanh nghiệp đối mặt nguy cơ tụt lại trong bối cảnh các tiêu chuẩn xanh và yêu cầu giảm phát thải ngày càng khắt khe.
Vì sao tình trạng này vẫn tồn tại, dù tiết kiệm năng lượng đã được luật hóa, cụ thể hóa bằng nhiều tiêu chuẩn và quy định? Vấn đề không chỉ nằm ở kỹ thuật, mà còn phản ánh khoảng trống về ý thức và chuẩn mực ứng xử. Do đó, cần một cách tiếp cận căn cơ hơn: xây dựng văn hóa tiết kiệm năng lượng. Khi một hành vi trở thành văn hóa, nó không còn phụ thuộc vào các chiến dịch ngắn hạn, mà được duy trì bằng sự tự giác, chuẩn mực xã hội và áp lực từ cộng đồng.
Đối với người dân, tiết kiệm năng lượng không nên chỉ dừng lại ở việc “giảm tiền điện”, mà cần trở thành một phần của lối sống văn minh. Đó là việc lựa chọn thiết bị hiệu suất cao, sử dụng năng lượng đúng lúc, đúng nhu cầu và hạn chế tối đa lãng phí. Quan trọng hơn, đó là sự thay đổi trong nhận thức: mỗi kilowatt-giờ điện được tiết kiệm không chỉ mang lại lợi ích cho gia đình, mà còn góp phần giảm áp lực hệ thống, giảm phát thải và bảo vệ môi trường.
Ở góc độ doanh nghiệp, yêu cầu còn cao hơn. Tiết kiệm năng lượng cần trở thành một chuẩn mực quản trị và là một phần trong chiến lược phát triển dài hạn. Đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, cải tiến quy trình sản xuất, áp dụng hệ thống quản lý năng lượng không chỉ giúp giảm chi phí, mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong bối cảnh các rào cản thương mại xanh như thuế carbon hay cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đang được triển khai, sử dụng năng lượng hiệu quả đã trở thành điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Một nền kinh tế hiện đại không thể đo bằng quy mô tiêu thụ năng lượng, mà phải được đánh giá qua hiệu quả sử dụng năng lượng. Nói cách khác, tăng trưởng cần được tách khỏi gia tăng tiêu hao, thông qua đổi mới công nghệ và thay đổi hành vi. Đây cũng là thước đo quan trọng của chất lượng tăng trưởng trong giai đoạn mới.
Tuy nhiên, văn hóa không thể hình thành nếu thiếu nền tảng thể chế phù hợp. Để thúc đẩy tiết kiệm năng lượng đi vào thực chất, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn về hiệu suất; tăng cường các công cụ kinh tế như giá điện theo thời gian sử dụng, cơ chế khuyến khích đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng; đồng thời đẩy mạnh dán nhãn năng lượng và minh bạch thông tin để người tiêu dùng có cơ sở lựa chọn.
Bên cạnh đó, công tác truyền thông cần được đổi mới theo hướng cụ thể, thiết thực và dễ áp dụng, thay vì dừng ở khẩu hiệu. Giáo dục cũng giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành ý thức từ sớm, để tiết kiệm năng lượng trở thành thói quen tự nhiên của các thế hệ tương lai.
Suy cho cùng, một hệ thống năng lượng bền vững không chỉ được xây dựng từ các dự án nguồn và lưới quy mô lớn, mà còn được “bồi đắp” từ hành vi hằng ngày của từng cá nhân và tổ chức. Khi việc tiết kiệm năng lượng trở thành một nét văn hóa - nơi hành vi tiết kiệm được coi trọng và sự lãng phí bị phê phán - thì các mục tiêu về an ninh năng lượng và phát triển bền vững mới có nền tảng vững chắc để hiện thực hóa.
Vì vậy, tiết kiệm năng lượng không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà là yêu cầu tất yếu của quá trình phát triển - đồng thời là thước đo của một xã hội văn minh, có trách nhiệm với tương lai.
Thanh Ngọc
![[Video] Tòa nhà Bảo tàng Hà Nội: Tiết kiệm năng lượng nhờ thiết kế xanh](/modules/frontend/themes/petrotimes/images/icon_new_other.png){kind=icon}
