Từ tư liệu gốc đến việc làm sáng tỏ những mốc son trong lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam

Nhân dịp kỷ niệm 65 năm Ngày truyền thống PETROVIETNAM (27/11/1961 - 27/11/2026), chúng tôi gặp Tiến sĩ Đinh Văn Sơn, nguyên Thành viên Hội đồng thành viên Tập đoàn Dầu khí Việt Nam, nay là Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM), Trưởng ban Đối ngoại Hội Dầu khí Việt Nam, người tham gia với vai trò Ủy viên Thư ký Ban Biên tập bộ sách Lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam (đến năm 2010). Qua cuộc trao đổi, ông chia sẻ thêm những thông tin về các dấu mốc ban đầu trong lịch sử ngành.

TS Đinh Văn Sơn, nguyên Thành viên HĐTV PETROVIETNAM: Giá trị lâu dài của bộ sách Lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam không chỉ nằm ở số lượng tư liệu được tập hợp hay các dấu mốc được xác định. Quan trọng hơn, công trình góp phần lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ, giúp những người đi sau hiểu rõ hơn nguồn gốc của tổ chức, quá trình hình thành ngành và những nỗ lực đã tạo nên nền tảng cho các giai đoạn phát triển tiếp theo.

Lịch sử của một ngành kinh tế không chỉ đơn thuần được tạo nên bởi những công trình, những thành tựu hay những quyết định mang tính bước ngoặt. Lịch sử còn nằm trong các văn bản đã ban hành, những bức ảnh, thước phim ít người biết đến, những trang báo cáo lưu trữ và ký ức của những người từng trực tiếp tham gia. Đôi khi, việc trở lại với một tài liệu gốc có thể giúp nhìn nhận rõ hơn một sự kiện tưởng như đã quá quen thuộc. Đó cũng là một trong những giá trị của quá trình biên soạn bộ sách Lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam: Hệ thống hóa chặng đường phát triển của ngành, ghi nhận đóng góp của nhiều thế hệ và tiếp tục làm sáng tỏ những vấn đề lịch sử trên cơ sở tư liệu, đối chiếu và trao đổi khoa học.

Nhìn lại chuyến thăm Baku của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Nguyện vọng có một công trình lịch sử tương đối đầy đủ về ngành Dầu khí Việt Nam đã được nhiều thế hệ cán bộ, lãnh đạo đặt ra từ lâu. Đằng sau mong muốn ấy là nhu cầu lưu giữ những dấu mốc quan trọng, những nỗ lực vượt khó và đóng góp của những người đã tham gia xây dựng ngành trong các giai đoạn khác nhau.

Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm Khu công nghiệp Dầu khí Baku (Azerbaijan) năm 1959 là tư liệu lịch sử vô giá đánh dấu tầm nhìn phát triển ngành Dầu khí Việt Nam - Ảnh tư liệu

Năm 2009, cuốn sách ảnh PETROVIETNAM - Những chặng đường phát triển được xuất bản, tập hợp hình ảnh và chú thích các sự kiện theo tiến trình phát triển của ngành. Công việc lựa chọn, sắp xếp và kiểm tra tư liệu hình ảnh là một kinh nghiệm hữu ích cho việc hệ thống hóa lịch sử, nhưng yêu cầu của một công trình lịch sử đầy đủ còn lớn hơn nhiều, đòi hỏi các sự kiện phải được đặt trong bối cảnh, thông tin cần được kiểm chứng và những cách nhìn khác nhau phải được xem xét thận trọng.

Trong quá trình trao đổi về hướng biên soạn, các nhà sử học đã tham gia tư vấn, góp ý về phương pháp và cách tiếp cận. Từ ý tưởng ban đầu về biên niên sử, công việc dần được định hình thành một công trình lịch sử ngành có hệ thống hơn. Khối lượng công việc lớn, tư liệu phân tán và nhiều sự kiện cần được đối chiếu khiến quá trình biên soạn kéo dài trong nhiều năm. Đây là kết quả phối hợp giữa những người biên soạn, các nhà nghiên cứu và nhiều thế hệ cán bộ dầu khí là tác giả, là người cung cấp thông tin, tư liệu, ký ức cùng những nhận xét chuyên môn.

Một câu chuyện đáng chú ý trong quá trình khảo cứu là chuyến thăm khu công nghiệp dầu khí Baku (Azerbaijan) của Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày 23/7/1959. Trong chuyến thăm, Người đã nói: “Sau khi Việt Nam kháng chiến thắng lợi, Liên Xô nói chung, Azerbaijan nói riêng sẽ giúp Việt Nam xây dựng những khu công nghiệp dầu khí mạnh như Baku”. Nếu chỉ nhìn vào riêng chuyến thăm này, người đọc khó có thể hình dung trọn vẹn bối cảnh cùng sự quan tâm đặc biệt của lãnh đạo Đảng, Nhà nước dành cho ngành dầu khí trong những năm đầu xây dựng đất nước.

Chủ tịch Hồ Chí Minh phát biểu tại lễ mít tinh chào mừng Người thăm hữu nghị Bulgaria (13/8/1957) - Ảnh tư liệu

Theo các tư liệu được tìm hiểu trong quá trình biên soạn, trước đó, Việt Nam đã cử học sinh, sinh viên sang Liên Xô và Rumani học các chuyên ngành liên quan đến dầu khí trong giai đoạn 1956-1959. Năm 1957, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có những chuyến thăm các cơ sở dầu khí ở nước ngoài, trong đó có giàn khoan dầu tại Albania và nhà máy lọc dầu tại Bulgaria. Những thước phim và tài liệu liên quan đến các chuyến thăm này góp phần mở rộng bối cảnh để thấy sự quan tâm của Người đối với dầu khí ngay từ ngày đầu xây dựng đất nước.

Chính vì vậy, cần đặt chuyến thăm Baku trong mối quan hệ biện chứng với chuyến thăm giàn khoan dầu ở Albania, nhà máy lọc dầu ở Bulgaria và các sự kiện trước đó. Theo cách tiếp cận này, ý nghĩa lịch sử của sự kiện cần được nhận diện từ tổng thể các tư liệu và diễn biến có liên quan. Đây cũng là một nguyên tắc quan trọng khi nghiên cứu lịch sử: tư liệu mới không chỉ bổ sung một chi tiết, mà còn có thể giúp người nghiên cứu đặt câu hỏi, mở rộng bối cảnh và kiểm tra cách giải thích đã có. Do vậy, việc đánh giá ý nghĩa của một sự kiện vẫn cần dựa trên chứng cứ cụ thể, tránh suy diễn vượt quá những gì tư liệu cho phép.

Dấu mốc hình thành tổ chức chuyên trách dầu khí

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Năng lượng Mới - PetroTimes, TS Đinh Văn Sơn cho biết, một câu chuyện lý thú nữa được làm rõ trong quá trình nghiên cứu lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam là ý nghĩa của ngày 27/11/1961.

Xây lắp chân đế giàn khoan thăm dò dầu khí tại Thái Bình trong giai đoạn đầu tìm kiếm dầu khí ở Việt Nam - Ảnh tư liệu

Trước đây, khi nhắc đến sự ra đời của ngành Dầu khí Việt Nam, ngày 3/9/1975 thường được nhắc đến gắn với việc thành lập Tổng cục Dầu mỏ và Khí đốt Việt Nam. Đây là một dấu mốc quan trọng, thể hiện bước phát triển về tổ chức và quản lý khi lĩnh vực dầu khí có cơ quan chuyên ngành ở cấp Tổng cục, ngay khi đất nước hoàn toàn thống nhất. Tuy nhiên, để nhìn lại quá trình xây dựng ngành từ sớm hơn, cần xem xét những văn bản và tổ chức đã xuất hiện trước năm 1975.

Trong đó, ngày 9/10/1961, Hội đồng Chính phủ ban hành Nghị định số 159-CP quy định nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Tổng cục Địa chất. Trên cơ sở đó, ngày 27/11/1961, Tổng cục Địa chất ban hành Quyết định số 271/ĐC. Điều 1 của Quyết định ghi rõ: “Nay thành lập Đoàn thăm dò dầu lửa - Số hiệu của Đoàn là Đoàn 36 dầu lửa”. Chi tiết này là căn cứ quan trọng để xác định dấu mốc hình thành tổ chức chuyên trách tìm kiếm, thăm dò dầu lửa đầu tiên của đất nước. Trong thực tế, tên gọi “Đoàn 36” được sử dụng phổ biến qua nhiều năm, trong giao tiếp cũng như trong các văn bản công tác. Bởi vậy, cụm từ “dầu lửa” trong tên gọi chính thức ban đầu không phải lúc nào cũng được nhắc đến đầy đủ trong ký ức và cách gọi quen thuộc của những người từng làm việc tại đây.

Trong quá trình nghiên cứu tư liệu phục vụ xây dựng hồ sơ đề nghị tặng thưởng Huân chương Sao vàng của PETROVIETNAM, các hoạt động dầu khí trước năm 1975 đã được thống kê và Quyết định số 271/ĐC đã được xem xét toàn diện. Việc trở lại với văn bản gốc giúp làm rõ hơn một chi tiết có ý nghĩa lịch sử: Ngay từ năm 1961, một tổ chức thăm dò dầu lửa đã được thành lập trong hệ thống quản lý nhà nước, đặt trong cơ cấu của Tổng cục Địa chất. Từ trường hợp đó, có thể thấy việc nghiên cứu lịch sử không chỉ là tập hợp lại những điều đã biết. Điều quan trọng là kiểm tra nguồn gốc thông tin, đọc đúng văn bản trong bối cảnh ban hành và phân biệt giữa tên gọi chính thức, cách gọi phổ biến với ý nghĩa của từng mốc thời gian.

Trong quá trình nghiên cứu và xây dựng hồ sơ về lịch sử ngành Dầu khí, PETROVIETNAM đã có cuộc họp với sự tham gia của cán bộ tiền bối, trong đó có những người từng giữ cương vị lãnh đạo Tập đoàn, cùng trao đổi về mối quan hệ giữa hai dấu mốc năm 1961 và năm 1975. Một bên là sự thành lập Đoàn thăm dò dầu lửa - Đoàn 36 dầu lửa, được xác lập bằng Quyết định số 271/ĐC ngày 27/11/1961. Bên kia là sự thành lập Tổng cục Dầu mỏ và Khí đốt Việt Nam ngày 3/9/1975, đánh dấu bước phát triển mới về tổ chức và quản lý nhà nước đối với lĩnh vực dầu khí.

Lãnh đạo Liên đoàn 36 Dầu khí bên ống dẫn khí đang phun tại giếng GK 61 năm 1975 - Ảnh tư liệu

Hai dấu mốc phản ánh hai giai đoạn và hai cấp độ khác nhau trong tiến trình hình thành, phát triển của ngành: một dấu mốc gắn với sự ra đời của tổ chức thăm dò dầu lửa; dấu mốc còn lại thể hiện bước phát triển về tổ chức quản lý ở cấp ngành. Qua việc xem xét tư liệu và trao đổi giữa các cán bộ tham dự, quan điểm lấy ngày 27/11/1961 là bắt đầu xây dựng ngành Dầu khí Việt Nam nhận được sự đồng thuận. Trên cơ sở đó, Tổng Giám đốc Tập đoàn đã ký văn bản đề nghị Thủ tướng Chính phủ công nhận ngày này là “Ngày truyền thống” của ngành. Diễn biến nêu trên cho thấy việc xác định một ngày truyền thống không chỉ dựa vào ý nghĩa biểu tượng của một mốc thời gian. Đó còn là quá trình tìm căn cứ lịch sử, xem xét các văn bản liên quan và đi đến một đề xuất có cơ sở. Việc xác định được ngày truyền thống có thể xem như tìm được “chiếc giấy khai sinh” của ngành Dầu khí, là kết quả của quá trình tìm kiếm, phân tích, tổng hợp tư liệu và đi đến đồng thuận trong tập thể.

Biên soạn lịch sử một ngành kinh tế có lịch sử phát triển lâu dài như PETROVIETNAM luôn đặt ra những yêu cầu cao về tính khách quan và độ tin cậy. Có những tài liệu cần tiếp tục xác minh; có những ký ức cần được đối chiếu với hồ sơ; cũng có những sự kiện cần được nhìn nhận từ nhiều góc độ trước khi đi đến kết luận. Vì thế, một công trình lịch sử được xuất bản không có nghĩa là mọi vấn đề đã được giải quyết dứt điểm. Những tư liệu chưa đủ căn cứ có thể tiếp tục được nghiên cứu, bổ sung và sử dụng trong các lần tái bản, cập nhật sau này.

Theo đánh giá của TS Đinh Văn Sơn, giá trị lâu dài của bộ sách Lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam không chỉ nằm ở số lượng tư liệu được tập hợp hay các dấu mốc được xác định. Quan trọng hơn, công trình góp phần lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ, giúp những người đi sau hiểu rõ hơn nguồn gốc của tổ chức, quá trình hình thành ngành và những nỗ lực đã tạo nên nền tảng cho các giai đoạn phát triển tiếp theo. Đây là công việc chung của tập thể và được tiếp nối qua nhiều thế hệ để người lao động PETROVIETNAM thêm yêu, thêm gắn bó và tự hào về truyền thống vẻ vang của ngành.

Lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam qua ảnh (Phần I)

Lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam: Một bộ sách đồ sộ, công phu và rất có giá trị

Kỳ I: Trí tuệ Dầu khí Việt Nam với dấu ấn Hữu nghị Việt Nam - Romania

Bùi Công