Bài 4: Doanh nghiệp nào sẽ dẫn dắt cuộc chơi năng lượng mới?

Cuộc chơi không còn dành cho những nhà đầu tư đơn lẻ

Như đã thông tin ở bài trước, giai đoạn 2019-2021 đánh dấu sự phát triển bùng nổ của điện mặt trời và điện gió tại Việt Nam. Hàng loạt dự án được triển khai, đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường năng lượng tái tạo phát triển nhanh nhất khu vực.

Tuy nhiên, sau giai đoạn tăng trưởng nóng, những vấn đề về truyền tải, điều độ hệ thống, khả năng hấp thụ nguồn điện biến đổi và cơ chế thị trường đã bộc lộ rõ. Thực tế cho thấy phát triển năng lượng tái tạo không chỉ là xây dựng nhà máy điện, mà cần một hệ sinh thái đồng bộ về hạ tầng, công nghệ, tài chính và năng lực vận hành.

Bước sang giai đoạn mới, yêu cầu đối với các dự án năng lượng tái tạo ngày càng cao. Các lĩnh vực như điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, lưu trữ năng lượng hay các tổ hợp năng lượng tích hợp không chỉ cần nguồn vốn lớn mà còn đòi hỏi năng lực công nghệ, kinh nghiệm quản lý dự án phức tạp và khả năng kết nối với hệ thống năng lượng quốc gia.

Các lĩnh vực như điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, lưu trữ năng lượng hay các tổ hợp năng lượng tích hợp cần nguồn vốn lớn (Ảnh minh họa)

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tổng nhu cầu vốn đầu tư cho phát triển nguồn điện và hệ thống lưới điện đến năm 2050 có thể lên tới hơn 835 tỷ USD. Riêng giai đoạn 2026-2030 cần khoảng 136,3 tỷ USD, trong đó phần lớn dành cho phát triển nguồn điện.

Đây là quy mô đầu tư chưa từng có đối với ngành năng lượng Việt Nam. Nguồn vốn này không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước mà cần sự tham gia của doanh nghiệp, các tổ chức tài chính trong nước và quốc tế.

Điều đó cho thấy chuyển dịch năng lượng đã trở thành bài toán phát triển công nghiệp quốc gia. Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở tiềm năng, mà ở khả năng huy động vốn, làm chủ công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và hình thành những doanh nghiệp đủ sức triển khai các dự án quy mô lớn.

Doanh nghiệp dẫn dắt phải làm chủ chuỗi giá trị

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những quốc gia thành công trong chuyển dịch năng lượng không chỉ là nơi xây dựng nhiều nhà máy điện sạch, mà còn là những quốc gia làm chủ được chuỗi giá trị năng lượng mới. Trung Quốc hiện dẫn đầu trong sản xuất pin mặt trời, pin lưu trữ và nhiều thiết bị năng lượng sạch. Mỹ và Liên minh châu Âu cũng đang thúc đẩy phát triển công nghiệp năng lượng xanh nhằm nâng cao năng lực tự chủ chuỗi cung ứng.

Điều này cho thấy cuộc cạnh tranh năng lượng tương lai không chỉ nằm ở khâu sản xuất điện, mà còn ở các lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ như thiết bị, vật liệu, lưu trữ năng lượng, công nghệ số và dịch vụ kỹ thuật.

Một xu hướng đáng chú ý trên thế giới là sự chuyển đổi của các tập đoàn năng lượng truyền thống. Nhiều doanh nghiệp dầu khí như Ørsted, Equino, Shell, BP... đang tái cấu trúc để trở thành các tập đoàn năng lượng tích hợp, tham gia vào năng lượng tái tạo và các giải pháp giảm phát thải.

Điểm chung của các doanh nghiệp này là không từ bỏ nền tảng công nghiệp truyền thống, mà tận dụng kinh nghiệm, hạ tầng và năng lực kỹ thuật sẵn có để bước vào lĩnh vực năng lượng mới.

Các tập đoàn năng lượng chủ lực giữ vai trò đầu tàu

Trong quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam, các doanh nghiệp lớn sẽ giữ vai trò quan trọng nhờ khả năng huy động vốn, triển khai dự án quy mô lớn và xây dựng hệ sinh thái công nghiệp.

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong vận hành hệ thống điện quốc gia, đầu tư hạ tầng truyền tải và bảo đảm an ninh cung ứng điện. Khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng, vai trò của EVN không chỉ là phát triển lưới điện mà còn là tổ chức vận hành một hệ thống điện linh hoạt, đáp ứng yêu cầu mới.

Bên cạnh đó, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) được đánh giá có nhiều lợi thế để tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển dịch năng lượng. Với nền tảng nhiều thập niên trong lĩnh vực năng lượng, Petrovietnam sở hữu nhiều năng lực quan trọng như tài chính, kinh nghiệm triển khai công trình ngoài khơi, hệ thống cảng biển, hạ tầng khí, kho chứa, đường ống cùng đội ngũ kỹ thuật có trình độ cao.

Theo TS Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, lợi thế lớn của Petrovietnam là tham gia gần như toàn bộ chuỗi giá trị năng lượng, từ tìm kiếm, thăm dò, khai thác dầu khí, vận chuyển, chế biến khí đến sản xuất điện, phân bón và các sản phẩm công nghiệp - năng lượng. Đây là nền tảng quan trọng để Tập đoàn mở rộng sang những lĩnh vực mới.

Trong đó, điện gió ngoài khơi là lĩnh vực Petrovietnam có nhiều lợi thế nhờ kinh nghiệm khảo sát biển, xây dựng công trình ngoài khơi và quản lý các dự án kỹ thuật phức tạp. Đây cũng là những năng lực mà ngành dầu khí đã tích lũy trong nhiều năm.

Bên cạnh điện gió ngoài khơi, Petrovietnam có thể tham gia vào các lĩnh vực như hydrogen xanh, ammonia xanh và công nghệ thu giữ, lưu trữ carbon (CCS), qua đó từng bước khẳng định vai trò là tập đoàn công nghiệp - năng lượng tích hợp.

Khu vực tư nhân tạo động lực cạnh tranh

Nếu các doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò nền tảng về hạ tầng và năng lực triển khai các dự án lớn, khu vực tư nhân sẽ là lực lượng tạo động lực cạnh tranh và thúc đẩy tốc độ phát triển.

Nhiều doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư mạnh mẽ vào điện gió và mặt trời, góp phần huy động nguồn vốn xã hội và đưa năng lượng tái tạo trở thành lĩnh vực đầu tư sôi động (Ảnh minh họa)

Thực tế cho thấy, trong giai đoạn phát triển điện mặt trời và điện gió vừa qua, nhiều doanh nghiệp tư nhân đã tham gia mạnh mẽ, góp phần huy động nguồn vốn xã hội và đưa năng lượng tái tạo trở thành lĩnh vực đầu tư sôi động.

Tuy nhiên, bước sang giai đoạn mới, tiêu chuẩn cạnh tranh sẽ thay đổi. Các dự án điện gió ngoài khơi, lưu trữ năng lượng hay hydrogen xanh có quy mô lớn hơn, thời gian chuẩn bị dài hơn và yêu cầu kỹ thuật cao hơn.

Vì vậy, Việt Nam không chỉ cần thêm nhiều nhà đầu tư, mà cần những doanh nghiệp có năng lực tài chính dài hạn, khả năng quản trị rủi ro và tầm nhìn phát triển theo chuỗi giá trị.

Cùng với đó, cần hình thành đội ngũ doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ có khả năng tham gia sản xuất thiết bị, cung cấp dịch vụ kỹ thuật, phát triển công nghệ số và các giải pháp lưu trữ năng lượng. Nếu chỉ nhập khẩu thiết bị và xây dựng nhà máy điện, Việt Nam có thể tăng công suất nhưng khó tạo ra giá trị gia tăng lớn cho nền kinh tế.

Hơn 835 tỷ USD đầu tư cho ngành điện đến năm 2050 không chỉ là bài toán vốn, mà còn là phép thử đối với năng lực tổ chức thực hiện của nền kinh tế.

Trong cuộc chơi năng lượng mới, không một doanh nghiệp nào có thể đi một mình. Việt Nam cần sự kết hợp giữa vai trò kiến tạo của Nhà nước, năng lực dẫn dắt của các tập đoàn năng lượng nhà nước chủ lực và sức sáng tạo của khu vực tư nhân.

Bởi trong kỷ nguyên chuyển dịch năng lượng, người chiến thắng không phải là doanh nghiệp sở hữu nhiều tài nguyên nhất, mà là doanh nghiệp làm chủ được công nghệ, chuỗi giá trị và khả năng huy động nguồn lực cho tương lai.

Bài 1: Năng lượng tái tạo không chỉ là câu chuyện môi trường

Bài 2: Từ bùng nổ công suất đến bài toán vận hành hệ thống điện

Bài 3: Từ nguồn điện xanh đến động lực tăng trưởng mới

Mạnh Tưởng