Bảo tàng Địa chất TP HCM: Nơi lưu giữ ký ức những ngày đầu tìm dầu

Nơi lưu giữ ký ức ngành Dầu khí

Tôi đến Bảo tàng Địa chất TP HCM vào một buổi trưa oi ả. Giữa nhịp sống nhộn nhịp của trung tâm Sài Gòn, tòa nhà mang dáng vẻ trầm mặc, có phần lặng lẽ.

Bảo tàng Địa chất TP HCM trên con đường Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Không gian Bảo tàng tương đối nhỏ, gói gọn trong một tầng trệt và hai tầng lầu. Kiến trúc tòa nhà lộ rõ dấu vết thời gian qua những ô cửa chớp, cầu thang, hành lang và các trang thiết bị chưa được thay mới. Những chiếc tủ gỗ cũ với mặt kính trong suốt, các bảng chú thích và hệ thống trưng bày mang dáng dấp của một không gian nghiên cứu khoa học từ nhiều thập niên trước.

Không gian Bảo tàng lộ rõ vết tích của thời gian.

Đón tiếp tôi là chị La Thị Diễm Hồng, nhân viên Bảo tàng Địa chất TP HCM, đồng thời là người đảm nhiệm công tác hướng dẫn tham quan tại đây. Chị Hồng dẫn tôi đến gặp anh Lê Quốc Thanh, Giám đốc Bảo tàng, để tìm hiểu về hoạt động lưu giữ mẫu vật và những định hướng phát triển của Bảo tàng trong thời gian tới.

Chị La Thị Diễm Hồng, nhân viên Bảo tàng Địa chất TP HCM.

Trong cuộc trao đổi, anh Lê Quốc Thanh cho biết, Bảo tàng đang chuẩn bị các điều kiện cần thiết để bổ sung thêm nhiều mẫu vật phục vụ trưng bày. Việc làm phong phú các bộ sưu tập được kỳ vọng sẽ tăng tính đa dạng của hệ thống hiện vật, góp phần thu hút khách tham quan.

Anh Lê Quốc Thanh - Giám đốc Bảo tàng Địa chất TP HCM cùng ông Ngô Thường San - nguyên Tổng Giám đốc PETROVIETNAM, nguyên Tổng Giám đốc Vietsovpetro.

Sau cuộc gặp, chị Hồng tiếp tục đồng hành cùng tôi qua các phòng trưng bày. Chị chia sẻ, do đặc thù là bảo tàng chuyên ngành, lượng khách không quá đông so với các bảo tàng khác. Đối với khách tham quan riêng lẻ, chị thường hướng dẫn và giới thiệu khái quát về các hiện vật. Khi có những đoàn khách đăng ký trước, nội dung thuyết minh sẽ đầy đủ, chi tiết hơn, phù hợp với nhu cầu tìm hiểu và học tập thực tế.

Theo chân chị Hồng, tôi lần lượt khám phá các không gian trưng bày. Tầng trệt giới thiệu kiến thức địa chất đại cương, các quá trình địa chất cơ bản cùng các bản đồ, tư liệu về đặc điểm địa chất Việt Nam. Tầng lầu thứ nhất tập trung vào nhóm khoáng sản, quặng và tài nguyên thiên nhiên trong nước, quốc tế. Trong khi đó, tầng lầu thứ hai lưu giữ các bộ sưu tập khoáng vật, hóa thạch và mẫu đá, giúp người xem hình dung quá trình hình thành, biến đổi của các tầng địa chất qua nhiều thời kỳ.

Dù hệ thống trưng bày chủ yếu theo phương thức truyền thống, sức hấp dẫn của nơi đây nằm ở chính những mẫu vật được lưu giữ. Theo chị Hồng, điều khiến khách tham quan thích thú là được tận mắt quan sát những mẫu đá, khoáng vật có hình dáng, màu sắc và cấu trúc đặc biệt. Trong đó, các bộ sưu tập đá quý cùng những mẫu vật có nguồn gốc từ Việt Nam thường thu hút sự chú ý về tài nguyên địa chất của đất nước.

Sức hấp dẫn của nơi đây nằm ở chính những mẫu vật được lưu giữ.

Lịch sử Bảo tàng Địa chất TP HCM bắt đầu từ năm 1954, khi một số mẫu vật quan trọng từ Bảo tàng Địa chất Đông Dương tại Hà Nội được chuyển vào Sài Gòn. Trải qua các địa điểm lưu giữ tại đường Gia Long (nay là Lý Tự Trọng), Hàn Thuyên, các bộ sưu tập dần được chuyển về khu nhà trên đường Nguyễn Bỉnh Khiêm vào đầu thập niên 1970.

Nhưng điều khiến địa chỉ này trở nên đặc biệt đối với ngành Dầu khí Việt Nam còn nằm ở những dấu ấn lịch sử của tòa nhà. Trước năm 1975, đây từng là trụ sở của Tổng cuộc Dầu hỏa và Khoáng sản thuộc chính quyền Sài Gòn, nơi tập trung nhiều tài liệu địa chất, báo cáo khảo sát và kết quả thăm dò dầu khí của các công ty nước ngoài.

Nơi khởi nguồn niềm tin thềm lục địa có dầu

Sau ngày 30/4/1975, một trong những nhiệm vụ quan trọng được đặt ra là khẩn trương tiếp quản, thu thập và đánh giá những tài liệu dầu khí mà chính quyền Sài Gòn và các công ty nước ngoài để lại.

Ngày 5/5/1975, một nhóm cán bộ thuộc đoàn công tác gồm 12 người do Tổng cục Địa chất cử vào Nam bắt đầu thực hiện nhiệm vụ này. Trong đó có kỹ sư địa chất Lê Quang Trung, người sau này giữ cương vị Phó Tổng Giám đốc Liên doanh Vietsovpetro.

Ông Lê Quang Trung, nguyên Phó Tổng Giám đốc Vietsovpetro chia sẻ về những ngày đầu đi tìm dầu.

Trong những hồi ức được ghi lại, ông Lê Quang Trung vẫn nhớ rõ chuyến bay từ sân bay Gia Lâm vào Sài Gòn, khi những cán bộ địa chất khoác trên mình bộ quân phục, đội mũ tai bèo, với niềm phấn khởi của những ngày đất nước vừa thống nhất.

Được Ủy ban Quân quản Sài Gòn - Gia Định bố trí thực hiện nhiệm vụ tại Tổng cuộc Dầu hỏa và Khoáng sản, đoàn cán bộ lưu trú ở khách sạn Continental. Hằng ngày, họ đi bộ đến số 2 Nguyễn Bỉnh Khiêm để thu thập, phân loại và nghiên cứu những tài liệu liên quan đến hoạt động tìm kiếm, thăm dò dầu khí ở thềm lục địa phía Nam.

Những ngày đầu làm việc giữa cán bộ tiếp quản và nhân viên của Tổng cuộc có phần dè dặt. Tuy nhiên, qua quá trình làm việc, những người từng công tác tại đây đã tích cực hỗ trợ đoàn tiếp quản thu thập, bảo quản tài liệu. Nhờ vậy, khối lượng lớn hồ sơ, bản đồ và kết quả khảo sát địa chất được bảo quản tương đối nguyên vẹn. Đây là nguồn tư liệu quý giá bởi trước năm 1975, nhiều công ty dầu khí nước ngoài như Mobil, Pecten, Esso đã tiến hành khảo sát địa vật lý và khoan thăm dò trên thềm lục địa miền Nam Việt Nam, trong đó có những kết quả cho thấy triển vọng dầu khí tại khu vực Bạch Hổ.

Ông Lê Quang Trung chia sẻ rằng, một trong những khoảnh khắc đáng nhớ nhất là khi đoàn cán bộ được tiếp cận những thùng dầu thô mà các công ty nước ngoài đã thu được từ hoạt động khoan thăm dò.

“Chúng tôi nhúng tay vào khay dầu, xúc động vỡ òa và reo lên: 'Thềm lục địa Nam Việt Nam có dầu!’”, ông Trung nhớ lại.

Một khay dầu thô nhỏ bé nhưng mang ý nghĩa lớn lao. Đối với những cán bộ địa chất thời điểm ấy, đó không chỉ là bằng chứng về sự hiện diện của dầu mỏ, mà còn là niềm tin vào triển vọng phát triển một ngành công nghiệp mới, đóng góp cho công cuộc tái thiết đất nước sau chiến tranh.

Trong những tháng tiếp theo, nhóm chuyên gia tiếp tục tập hợp, phân tích và tổng hợp tài liệu tại số 2 Nguyễn Bỉnh Khiêm. Những báo cáo về cấu trúc địa chất và triển vọng dầu khí thềm lục địa phía Nam đã cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoạch định chiến lược phát triển ngành Dầu khí Việt Nam.

Ngày 9/8/1975, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 244-NQ/TW về việc triển khai thăm dò dầu khí trên cả nước. Tiếp đó, ngày 3/9/1975, Chính phủ ban hành Nghị định số 170/CP thành lập Tổng cục Dầu mỏ và Khí đốt Việt Nam, tiền thân của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM) ngày nay.

Nhìn lại chặng đường ấy, số 2 Nguyễn Bỉnh Khiêm không đơn thuần là địa điểm tiếp quản một cơ quan hành chính, mà còn gắn với những ngày tháng các cán bộ khoa học Việt Nam đặt những viên gạch đầu tiên cho hành trình tìm kiếm, thăm dò, khai thác dầu khí của đất nước.

Những mẫu vật kể tiếp câu chuyện dầu khí

Trong số những bộ sưu tập được chị Hồng giới thiệu, tôi đặc biệt chú ý đến các mẫu dầu thô được khai thác từ thềm lục địa phía Nam trong những năm 1980, cùng các mẫu đá móng tại những mỏ dầu khí trọng điểm của Việt Nam.

Mẫu dầu thô được khai thác từ thềm lục địa phía Nam trong những năm 1980, cùng các mẫu đá móng tại những mỏ dầu khí trọng điểm của Việt Nam.

Nếu những mẫu dầu thô là kết quả của hành trình tìm kiếm, khai thác nguồn tài nguyên dưới lòng biển, thì các mẫu đá móng lại kể câu chuyện về cấu trúc địa chất và những tầng chứa dầu nằm sâu trong lòng đất. Trong đó, việc phát hiện dầu trong tầng đá móng granite nứt nẻ tại mỏ Bạch Hổ năm 1987 là một dấu mốc quan trọng, mở ra những nhận thức mới về tiềm năng khai thác dầu khí trong đá móng ở thềm lục địa Việt Nam.

Đứng trước những mẫu vật ấy, tôi nhớ đến câu chuyện của ông Lê Quang Trung và đồng nghiệp trong những ngày đầu tiếp quản tài liệu dầu khí tại số 2 Nguyễn Bỉnh Khiêm. Nếu năm 1975, những thùng dầu thô và báo cáo địa chất đã mang đến niềm tin rằng thềm lục địa phía Nam có dầu, thì các mẫu dầu khai thác và đá móng được lưu giữ hôm nay góp phần kể tiếp hành trình biến tiềm năng ấy thành hiện thực.

Theo thông tin công bố năm 2025, Bảo tàng Địa chất TP HCM lưu giữ khoảng 13.000 mẫu vật địa chất quý, với khoảng 3.000 mẫu được trưng bày thường xuyên. Nếu tính cả lõi khoan địa chất và các mẫu lưu trữ, tổng số hiện vật vượt 20.000 mẫu. Bên cạnh hiện vật gắn với ngành Dầu khí, Bảo tàng còn lưu giữ nhiều mẫu đá cổ, gỗ hóa thạch, hóa thạch sinh vật biển, khoáng vật và đá quý được sưu tầm tại Việt Nam và trên thế giới.

Bảo tàng thường tiếp nhận các đoàn học sinh, sinh viên từ các cơ sở giáo dục có nhu cầu tham quan, giảng dạy và học tập thực tế

Qua cuộc trò chuyện với anh Lê Quốc Thanh và những chia sẻ của chị Diễm Hồng, tôi cảm nhận được tâm huyết và nỗ lực của những người đang ngày ngày gìn giữ, phát huy giá trị các bộ sưu tập.

Giữa lòng TP HCM hôm nay, Bảo tàng Địa chất vẫn lặng lẽ lưu giữ những câu chuyện của đất đá, khoáng sản và lịch sử khoa học. Đối với các thế hệ người lao động PETROVIETNAM, nơi đây còn là một địa chỉ ghi dấu hành trình của những "người đi tìm lửa" thuở ban đầu, khi niềm tin vào tiềm năng dầu khí đất nước được vun đắp từ những trang tài liệu và những mẫu dầu thô đầu tiên.

	[Chùm ảnh] Bảo tàng Địa chất: Hành trình hàng triệu năm được kể bằng đá, hóa thạch và dầu thô
	Đi tìm dầu khí giữa những năm tháng chiến tranh