Cần thay đổi căn bản trong tư duy quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học
Vừa qua, Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ (KHKT&CN - Bộ Khoa học và Công nghệ) đã có buổi làm việc với Viện Dầu khí Việt Nam (VPI), đơn vị được xác định là hạt nhân nghiên cứu khoa học của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam).
Tại buổi làm việc, lãnh đạo Vụ KHKT&CN đã cùng lãnh đạo VPI trao đổi về định hướng nghiên cứu khoa học trọng tâm, đồng thời thẳng thắn nhìn nhận những vướng mắc trong triển khai nghiên cứu khoa học tại Việt Nam, như thời gian triển khai một hợp đồng nghiên cứu khoa học, cách thức xử lý “tài sản” khoa học, cơ chế đãi ngộ đối với các nhà khoa học...
 |
| Ông Nguyễn Phú Hùng - Vụ trưởng Vụ KHKT&CN phân tích các điểm mới trong Luật KHCN 2025 tại buổi làm việc với VPI. |
Theo ông Nguyễn Phú Hùng - Vụ trưởng Vụ KHKT&CN, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 có nhiều điểm đổi mới mạnh mẽ, thể hiện sự chuyển mình căn bản trong tư duy và định hướng phát triển, được kỳ vọng sẽ tạo ra một cú hích lớn, đưa Việt Nam vươn lên tầm cao mới, xứng đáng với tiềm năng và khát vọng của đất nước.
Trong đó, Luật khẳng định rõ vai trò nền tảng của khoa học công nghệ; đưa đổi mới sáng tạo trở thành một nội dung trọng tâm trong hệ thống pháp luật; chuyển mạnh mẽ tư duy quản lý từ kiểm soát quy trình và đầu vào sang quản lý kết quả và hiệu quả đầu ra, chấp nhận rủi ro; định hướng rõ ràng về việc chuyển từ một quốc gia chủ yếu sử dụng công nghệ sang làm chủ các công nghệ chiến lược...
Tại buổi làm việc giữa Vụ KHKT&CN với VPI, các đại biểu đã thảo luận sối nổi về tư duy quản lý khoa học công nghệ, đặc biệt là việc chuyển từ kiểm soát quy trình và đầu vào sang quản lý kết quả và hiệu quả đầu ra. Theo đó, hoạt động nghiên cứu khoa học được nhìn nhận như một “quá trình sản xuất” đặc biệt, trong đó các công trình khoa học là sản phẩm, các nhà khoa học là chủ thể tạo ra sản phẩm đặc biệt đó. Trước đây, Bộ Khoa học và Công nghệ kiểm soát toàn bộ quá trình tạo ra một sản phẩm khoa học. Tuy nhiên, từ khi Luật KHCN 2025 có hiệu lực, Bộ KHCN chỉ “quan tâm” đến sản phẩm cuối cùng có đạt “chất lượng” như yêu cầu hay không, cũng như khả năng thương mại hóa ra sao.
 |
| Lãnh đạo Vụ KHKT&CN tìm hiểu các mô hình thăm dò - khai thác dầu khí tại VPI. |
Việc thay đổi tư duy quản lý theo hướng này sẽ góp phần lược bỏ một số khâu trung gian trong quản lý nhà nước về khoa học công nghệ, đặc biệt là việc kiểm tra, giám sát trong suốt quá trình nghiên cứu. Theo đó, đơn vị được giao thực hiện đề tài khoa học hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật trong suốt quá trình thực hiện, từ thuyết minh đề tài, chứng minh năng lực nghiên cứu khoa học, tuân thủ quy định pháp luật trong mua sắm trang thiết bị, vật liệu nghiên cứu, tìm kiếm thuê nhân lực thực hiện đề tài, cho đến khi công trình nghiên cứu khoa học được nghiệm thu, đánh giá, hoàn thành.
Các nhà khoa học của VPI đánh giá cao điểm mới này trong Luật KHCN 2025, bởi trong thực tế, có một số công trình nghiên cứu khoa học được thực hiện trong nhiều năm nhưng đến khâu mua sắm nguyên vật liệu để thực hiện thí nghiệm thì lại gặp vướng mắc do nhiều quy định về mua sắm, xuất xứ nguyên vật liệu. Chính vì vậy, việc trao quyền cho các doanh nghiệp, đơn vị nghiên cứu khoa học chủ động hoàn toàn trong quá trình nghiên cứu, sản xuất thử nghiệm các sản phẩm khoa học công nghệ là một bước tiến quan trọng trong thúc đấy sự phát triển của khoa học công nghệ.
Vấn đề thứ hai được nhiều đại biểu quan tâm thảo luận là xử lý “tài sản” từ nghiên cứu hoa học như thế nào. Luật KHCN 2025 đã quy định rõ, tài sản được tạo ra từ quá trình nghiên cứu khoa học, khi được thương mại hóa sẽ thuộc về Nhà nước, hoặc thuộc về doanh nghiệp đầu tư, tài trợ khoảng 70%, giá trị của tài sản này có thể được chia cho các nhà khoa học đến 30% (do thỏa thuận giữa các bên) trong thời gian được bảo hộ theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ. Như vậy, khi một nghiên cứu khoa học được thương mại hóa rộng rãi trên thị trường, nhóm nghiên cứu không chỉ có thu nhập từ lương, thưởng trong thời gian tham gia nghiên cứu mà còn được “thụ hưởng” từ giá trị thương mại của sản phẩm trong nhiều năm.
 |
| Các nhà khoa học, người lao động dầu khí không ngừng nghiên cứu, sáng tạo, đóng góp nhiều công trình khoa học phục vụ sự phát triển của Petrovietnam và đất nước. |
Về cơ chế đãi ngộ đối với các nhà khoa học, cho đến nay, các đơn vị nghiên cứu khoa học như các viện, trường đại học, trung tâm khoa học (các đơn vị có vốn nhà nước, kinh phí hoạt động từ ngân sách...) đều chịu sự chi phối từ các quy định về tiền lương, chế độ làm việc... Đơn cử, với quy định làm thêm giờ theo Luật Lao động 2023, người lao động chỉ được chi trả tối đa 300 giờ/năm (tương đương 37,5 ngày công). Nhưng với các nhà khoa học, chuyện nghiên cứu bất kể ngày đêm, lễ tết là điều thường thấy. Bởi vậy, chính những nhà khoa học Việt Nam thường chịu thiệt thòi khi làm việc vượt quá quy định nhưng không có căn cứ để được chi trả tiền công.
Có thể thấy rằng, “tư duy quản lý khoa học” của nước ta đã thông thoáng hơn. Ấy vậy nhưng trong thực tế vẫn còn nhiều rào cản, đặc biệt là trong việc chấp nhận “rủi ro” trong nghiên cứu khoa học. Do đó, việc thay đổi “tư duy” để phát triển khoa học công nghệ nhanh hơn, hiệu quả hơn đang cần chính các nhà quản lý, nhà đầu tư vào khoa học công nghệ thực hiện.
Bùi Công
