Từ những giếng khoan khảo sát đến bếp lửa người dân

Trong ký ức của ông Nguyễn Xuân Nhự, nguyên Vụ phó Vụ Dầu khí, Văn phòng Chính phủ, những năm tháng tìm kiếm, thăm dò dầu khí tại Đồng bằng sông Hồng không chỉ có những giàn khoan cao hàng chục mét, những công trình địa chất quy mô lớn hay những dấu mốc kỹ thuật đáng nhớ. Ở đó còn có những câu chuyện rất gần gũi với đời sống người dân, khi nguồn khí từ lòng đất lần đầu được phát hiện và tận dụng theo những cách không ai ngờ tới.

Trong chuyến trở về Khu lưu niệm Dầu khí Đồng bằng sông Hồng nhân kỷ niệm 65 năm Ngày truyền thống ngành Dầu khí Việt Nam (27/11/1961-27/11/2026), ông Nhự kể lại câu chuyện về những giếng khoan nông ở khu vực Xuân Thủy (Nam Định trước đây). Đây là một trong những địa bàn xuất hiện khá phổ biến dấu hiệu khí nông trong quá trình khảo sát địa chất, địa hóa của lực lượng dầu khí.

Ông Nguyễn Xuân Nhự chia sẻ về những kỷ vật được lưu giữ tại Khu lưu niệm Dầu khí Đồng bằng sông Hồng.

Theo ông Nhự, trong quá trình khảo sát, các cán bộ địa chất phát hiện khí nông xuất hiện ở nhiều nơi dọc khu vực Kiến Xương (Thái Bình cũ), đặc biệt là Xuân Thủy. Tại một số ao hồ, sông ngòi, khí sủi lên mặt nước thành những luồng mạnh, có nơi đủ sức làm lật thuyền. Đây là những dấu hiệu thực tế quan trọng để lực lượng dầu khí tiến hành khoan nông, lấy mẫu phục vụ nghiên cứu địa hóa.

"Chúng tôi tiến hành khoan ở độ sâu khoảng 15 - 20m thì khí đã phun lên. Ngay tại công trường, anh em tận dụng nguồn khí này để xếp gạch làm bếp, đun nước, luộc khoai... Thấy vậy, bà con đề nghị sau khi rời đi, chúng tôi để lại các giếng khoan để họ tiếp tục sử dụng, bởi nhiều giếng được khoan ngay trong vườn nhà dân", ông Nhự kể.

Theo ông, vào khoảng năm 1973-1974, riêng khu vực Xuân Thủy có hơn 200 giếng khoan được người dân tận dụng để lấy khí phục vụ sinh hoạt. Từ những giếng khoan ban đầu phục vụ công tác khảo sát địa chất, nguồn khí dưới lòng đất đã được đưa vào đời sống thường ngày. Tuy nhiên, do khí nằm ở các tầng nông, nguồn cung không ổn định nên những giếng này thường chỉ duy trì hoạt động trong vài năm rồi cạn.

Từ hoạt động khảo sát phục vụ công tác tìm kiếm dầu khí, những giếng khoan ấy đã mang đến cho người dân một nguồn năng lượng ngay trên mảnh đất họ sinh sống. Không cần những công trình khai thác lớn, không cần hệ thống đường ống dẫn khí phức tạp, chỉ với những giếng khoan nông, khí từ lòng đất đã được đưa vào đời sống.

Điều thú vị hơn là sự chủ động, sáng tạo của người dân. Khi chưa có máy móc, một số người tự tìm cách khoan giếng khí bằng những thanh tre vót nhọn, chọc xuống đất rồi xoay bằng tay. Sau đó, họ cải tiến dụng cụ, sử dụng các thanh ngang tạo thành cơ cấu quay tương tự cách trâu kéo cối xay. Cách làm này giúp khoan sâu khoảng chục mét. Về sau, người dân dựng thêm giàn phía trên để hỗ trợ, có những giếng đạt độ sâu 18 - 20m.

Khu lưu niệm Dầu khí Đồng bằng sông Hồng không chỉ lưu giữ những kỷ vật, tư liệu về hành trình tìm kiếm, thăm dò dầu khí, mà còn là nơi kết nối các thế hệ từng trực tiếp tham gia hành trình lịch sử ấy.

Những giếng khoan ấy không phải công trình khai thác khí theo tiêu chuẩn kỹ thuật. Nguồn khí chủ yếu nằm ở các tầng nông, lưu lượng không ổn định và nhiều giếng chỉ hoạt động được một thời gian ngắn. Sau vài năm, một số giếng bị sập hoặc không còn khí. Tuy nhiên, câu chuyện cho thấy người dân đã sớm nhận biết giá trị của nguồn tài nguyên dưới lòng đất.

Việc tận dụng khí nông không phải lúc nào cũng thuận lợi. Ông Nhự kể, tại Thái Bình từng xảy ra những sự cố khi khí từ giếng khoan của người dân phun lên mạnh, thậm chí bốc cháy, làm ảnh hưởng đến ao hồ và công trình xung quanh. Khi không thể tự xử lý, người dân phải đề nghị lực lượng dầu khí hỗ trợ. Có trường hợp phải huy động thiết bị, chuyên gia và mất nhiều ngày mới khống chế được giếng.

Những câu chuyện ấy nhắc lại một giai đoạn mà hoạt động tìm kiếm, thăm dò dầu khí không chỉ diễn ra trên những công trường cách biệt, mà gắn bó trực tiếp với đời sống của cộng đồng dân cư. Người dân vừa là những người chứng kiến, vừa là những người tham gia, hỗ trợ và đôi khi cũng trực tiếp hưởng lợi từ những phát hiện ban đầu của ngành.

Đó cũng là điều khiến hành trình tìm kiếm dầu khí ở Đồng bằng sông Hồng trở nên đặc biệt, từ những dấu hiệu khí thoát lên ở ao hồ, ruộng đồng đến những giếng khoan sâu hàng nghìn mét, tất cả đều góp phần tạo nên bức tranh về một thời kỳ đầy gian khó, đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của ngành dầu khí Việt Nam.

Cuộc gặp Việt - Xô trên thềm lục địa (Kỳ cuối): Thành quả của những tháng năm chung sức

Đi tìm dầu khí giữa những năm tháng chiến tranh

“Nấu đá ra dầu” - sáng kiến từ khát vọng tự chủ nhiên liệu trong thời kỳ kháng chiến

Giếng khoan 61 - Nơi khơi nguồn dòng khí công nghiệp đầu tiên của Việt Nam

Đình Khương